सन्दर्भ– राष्ट्रिय खोप दिवसः २८ चैत्र २०६६ (नवराज सुब्बा)
पोलियोको पूरा मात्रा पाईसकेको बालबालिकाले वर्षेनी मनाइने राष्ट्रिय खोप दिवसमा पोलियो थोपा थप खुवाउन पर्ला कि नपर्ला ? थप खोप खुवाउँदा बच्चालाई नराम्रो असर पर्ला कि !
Read MoreVCT Centre Can Work for TB-HIV Co-infection: Jhapa Experience
Patients or clients can only be attracted to the services since service provided by VCT centre are really helpful for them rather than getting new unsolved problems them in their society.
Read More(सन्दर्भ मौसम परिवर्तनसम्बन्धी कोपेनहेगन सम्मेलन)
लेख
लेख
नवराज सुब्बा
आज एकपटक फेरी हेल्थ असिष्टेन्ट (एच.ए.) लाई एम.बी.बी.एस.पढ्न दिइनु पर्छ भन्ने माग मुलुकमा बल्झेको छ । आज एच.ए.हरुले जुन आन्दोलन छेडेका छन् त्यो आजभन्दा झण्डै तीन दशक अघि नै यही मुलुकमा हासिल गरिसकिएको एक उपलब्धि थियो, जसलाई सुनियोजित ढंगले हटाइयो । र्सवप्रथम त्रि.वि.वि. चिकित्सा शास्त्र अध्ययन संस्थानले आफैले हासिल गरेकोे देश सुहाउदो उक्त अत्यन्त उपयोगी परम्परालाई नामोनिसाना नरहने गरि आफैले मेटायो । सरकारी अनुदान प्राप्त उक्त संस्थान पश्चिमी मुलुकमा बिक्ने खालका चिकित्सक उत्पादन गर्ने संस्थानको रुपमा परिणत गरियो । मुलुकले आज देशको लागि आवश्यक पर्ने चिकित्सक उत्पादन गर्ने निजी क्षेत्रका मेडिकल कलेज मात्र हैन सरकारी अनुदानप्राप्त प्रतिष्ठान तथा संस्थानसमेत आज अरब तथा पश्चिमी मुलुकमा निर्यात हुने चिकित्सक उत्पादन गर्ने मेडिकल कलेजरुपी फ्याक्ट्रीमा परिणत भएका छन् जुन सोच्ने बेला भएको छ । किनभने हरेक वर्षलगभग १ हजार भन्दा बढी नेपालीहरू स्वदेश र विदेशबाट पढेर आउने उत्पादित हुन्छन् । तर मुलुकमा सधैं डाक्टरकै अभाव हुने बिडम्बना प्रति जिम्मेवार निकायले गम्भिरतापर्ूवक सोच्ने बेला आएको छ । विश्वमा सबैभन्दा बढी मातृमृत्यु दर, अतिउच्च शिशु मृत्युदर भएको नेपालले यसरी बिदेशकै निम्ति डाक्टर उत्पादन गर्नुको अर्थ अझै किन नखोज्ने? डाक्टर उत्पादन गर्ने मेडिकल कलेजहरू मेची देखि महाकालीसम्मै ढाक्नेगरि खोलिएका छन् । तर त्यसरी खोलिएका मेडिकल कलेजबाट उत्पादित डाक्टरहरू नेपाल र नेपालीका लागि भन्दा पनि बिदेशका लागि मात्र उत्पादन भएका छन्, जुन चिन्ताको विषय हो । आज यसको चिन्ता हरेक सचेत नागरिकले गर्ने गरेको छ । तर जिम्मेवार निकायले नीतिगत रुपमा र तहमै गम्भिरतापर्ूवक नसोचेसम्म यहाँ केही हुनेवाला छैन । एकातिर हिजो र आज पनि हामी हाम्रा युवा गोर्खा भर्ती केन्द्रमा भर्ती भएर देशको युवाशक्ति बिदेश पलायन भयो भनेर चिन्ता ब्यक्त गर्दथ्यौं, अझै गर्र्छौ । तर आज अर्को स्वरुपमा अतियोग्य जनशक्ति विदेशीका लागि तयार पार्दैछौं भनेर कसैले चिन्ता ब्यक्त गरेका वा आवाज उठाएको किन सुनिदैन । मुलुकको त्यत्रो साधन र श्रोतको खर्च गरेर उत्पादन गरेका चिकित्सक विदेश निर्यात हुने परिस्थिति प्रति स्वयम् जिम्मेवार निकाय जनमुखी भएर नीतिगत उदासीनता र अन्यौल हटाउन ढिला भएको छ । देशको लागि केही सोच्ने मानिस यो देशमा नजन्मेका होइनन् । बिदेश घुमेर बिदेशजस्तै झलमल बनाउन बिदेशी प्रविधि हुबहु नक्कल गर्नुपर्छ भन्ने मानिस देशमा धेरै छन् । अर्कातिर देशको बिशिष्ठता हेरेर देशको माटो अनुकूलको प्राविधिक जनशक्तिको विकास गर्नुपर्छ भन्ने विज्ञ पनि यहाँ नभएका होइनन् । पछिल्ला थरीका मानिसलाई नब्बेको दशक पछि आएको विश्वब्यापिकरणले अरु पाखा लगाएको छ । स्वास्थ्य क्षेत्रमा हाम्रो देशको सामाजिक, आर्थिक, भौगोलिक तथा सास्कृतिक बिशिष्ठता अनुसारको स्वास्थ्य शिक्षा दिइनुपर्छ र यो माटोलाई सुहाउने चिकित्सकलाई देशमै उत्पादन गर्नुपर्दछ भन्नेे ब्यक्ति यो देशमा जन्मेका थिए । जसले चिकित्सा विज्ञानमा प्रमाणपत्रतह उत्तिर्ण गरेका हेल्थ असिष्टेण्ट -एच.ए) लाई स्नातक वा एम.बी.बी.एस.पढाउने प्रथाको सुरुवात गरे । उनी थिए डा.मोइन शाह । नेपालमा सेतो काग जन्मिने भो भनेर उनका बिरोधीहरूले हौवा फिजाएर विश्वमा प्रचलित मान्यता अनुरुप बिशुद्घ विज्ञान प्रमाणपत्रतहलाई मात्र एम.बी.बी.एसर्.गर्न दिनुपर्छ भन्नेहरू उनी बिरुद्घ खनिए । अन्ततः उनले देशै छाडेर विदेश पलायन हुन बाध्य हुनुपर्यो । त्रिविवि चिकित्सा अध्ययन संस्थानले एच.ए.को उत्पादन बन्द गरेर एच.ए.लाई एम्.बी.बी.एस.को ढोका बन्द गरिदियो । यसरी डा.मोइन शाहका पदचिन्ह मेटाइयो । योग्य विद्यार्थीको चयन गर्ने, स्तरिय शिक्षा दिइने, खुल्ला प्रतिस्पर्धा गरिने नाममा दुर्गम तथा ग्रामीण क्षेत्रका विद्यार्थीहरूलाई मेडिकल पर्ढाईबाट पाखा पारिए । महङ्गो पर्ढाई शुल्कका बाधा सिर्जना गरेर मध्यम बर्गीय परिवारका विद्यार्थी पनि किनारा लगाइए । यसरी अब मेडिकल पर्ढाईको पहुँच प्रायः त्यस्तो बर्गमा पुग्यो जो गाउँघरको परिवेशसंग अपरिचित छ । जसलाई ताप्लेजुङको लुङथुङ प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र त परै जाओस् मोरङको झुरकिया प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्रमा काम गर्न पनि श्वीकार्य छैन । जहाँ उसको डाक्टरी पढाइमा लागेको १५।२० लाख खर्च उठाउन संभव छैन त्यसैले उ विदेश पलायनका तानाबाना बुन्न तिरै लाग्दछ । यही स्थिति रहेमा हाम्रो मुलुकका मेडिकल कलेजबाट वर्षा जत्ति हजार डाक्टर उत्पादन भए पनि मुलुकका ७५ जिल्लाका स्वास्थ्य संस्थाका डाक्टर दरबन्दी पूरा हुन सम्भव छैनन् । यही सवाललाई निकै हदसम्म सम्बोधन गर्न सक्छ एच.ए.हरुलाई एम.बी.बी.एस.को ढोका खोलेर । किनभने एच.ए.आफ्नो सेवावधिमा नेपालको हावापानी र माटोसंग भिजिसकेको हुन्छ जसले देशको माया र सेवाको महत्व बुझने मौका पाएको हुन्छ । उसले अरु बृत्तिविकास गरि साँच्चैको डाक्टर बनेर सोही ठाउँमा सेवा गर्ने अठोट मनमनै गर्दछ । अर्को कुरा एच.ए.प्राय मध्ममबर्गीय परिवारबाट छन् र जो गाउले परिवेश संग परिचित हुन्छन् र स्वभाविक रुपमा डाक्टर बनेपछि आफ्नो जिल्लामा कार्यगर्नर् इच्छुक हुन्छन् । तर यसका पनि चुनौती धेरै छन् । मुख्य कुरो डाक्टरी पर्ढाई खर्च ज्यादै महङ्गो भएकाले लागेको पर्ढाई खर्च उकास्न विदेश पलायन हुने स्थिति सिर्जना भई हालका एच.ए. तथा भविश्यका डाक्टरलाई पनि यो समस्याले गाँज्न सक्तछ । डाक्टरी पेसा पैसा कमाउने पेशा मात्र होइन यो पेशा सेवा र र्समर्पणको पेसा पनि हो भन्ने कुरा भविश्यका डाक्टरले मनन् नगरे सम्म यो मुलुकलाई जत्तिसुकै डाक्टर बनुन् त्यसको केही अर्थ छैन । हामीले कहिले बुझने कि शिक्षाको ब्यापारीकरण तथा माफियातन्त्रको अन्त्य नगरी सबै नेपालीले डाक्टरको मुख देख्न पाउदैनन् ।
Read Moreनवराज सुब्बा
आमाको दूध बच्चालाई खुवाउन कुनै बैज्ञानिक परीक्षण गरिरहनु पर्दैन । बैज्ञानिक परीक्षण गरेर आमाले बच्चालाई दूध खुवाउन थालेको पनि होइन । तापनि आमाको दूधका फाइदाका बारेमा प्रसस्तै बैज्ञानिक अध्ययन अनुसन्धान हुने गरेका छन् । स्तनपान शिशुका लागि मात्र नभएर स्वयम् आमाका लागि पनि अति नै उपयोगी छन् । अगस्ट पहिलो हप्तालाई विश्वभर स्तनपान सप्ताहका रुपमा मनाइयो । स्तनपानका फाइदाका बारेमा विश्वभर चर्चा-परिचर्चा गरियो । स्तनपानका फाइदाहरू यस प्रकार छन् । आमाको दूध बच्चाको लागि अमृत समान हो । यो बच्चाको लागि सबैभन्दा सुपाच्य हुन्छ । आमाको दूध शिशुको लागि सर्वोत्तम आहार हो । आमाको पहेंलो बिगौति दूध शिशुको लागि पहिलो खोप हो । यसले बिभिन्न रोगबाट बचाउँछ । स्तनपानले बच्चाको शारीरिक मानसिक बिकास राम्ररी गराउँछ । बच्चालाई स्तनपान गराउँदा गर्भान्तरमा मद्दत पुग्दछ । यसले आमाको स्तन क्यान्सर हुने दर कम गराउँछ । शिशु अवस्थामा आमाको दूध नखाएको छोरीलाई स्तन क्यान्सर हुने सम्भावना बढि रहन्छ । बच्चा जन्माउन साथ दूध चुसाएमा आमाको पाठेघर सामान्य अवस्थामा र्फकन मद्दत पुग्दछ । आमाको दूध खाने बच्चाको आई.क्यू.स्तर बढि हुन्छ । यसैगरि अन्य फाइदाहरुमा, आमाको दूध जतिसुकै बेला बिना झन्झट खुवाउन सकिन्छ । स्तनपान गराएमा बच्चाको म्यूकोनियम अर्थात गर्भावस्थाको आन्द्रे दिशा निस्कन सहयोग पुग्दछ । यसले आमाको डिम्बाशयको क्यान्सर कम गर्दछ । आमाको अनावश्यक तौल हुनबाट रोक्दछ । आन्द्राको रोग क्रोन्स रोगबाट बचाउँछ । बोतलको दूध खाने बच्चालाई भविश्यमा मधुमेह रोग हुन संभावना बढि हुन्छ । स्तनपान गराउने मधुमेह लागेकी महिलाले कम इन्सुलिन लिए पुग्छ । स्तनपान गराउँदा महिलालाईर् इण्डोमेटि्रयोसिस रोगबाट बचाउँछ । बच्चाले आमाको दूध चुस्न थाले पछि आमाको रक्तश्राव कम हुन्छ । आमाको दूध भन्दा अन्य दूध पिउने बच्चालाई एलर्जी हुने सम्भावना बढि हुन्छ । आमाको दूधले दम रोग लाग्ने दर कम गराउँछ । स्तनपानले झाडापखालाबाट बचाउँछ । फर्मूला दूधको प्रयोगले कानको संक्रमण दर बढाउँछ । फर्मूला दूधले सिड्स रोग दर बढाउँछ । स्तनपानले बच्चालाई ब्याक्टेरियल मेनिन्जाईटिजबाट बचाउँछ । स्तनपानले बच्चाको श्वासप्रस्वास रोग दर कम गर्छ । फर्मूला दूधले बच्चालाई क्यान्सर रोग लाग्ने दर बढाउँछ । आमाको दूधले बच्चामा बात रोग लाग्ने दर कम गराउँछ । यसले बच्चालाई हड्जकिन्स रोगबाट बचाउँछ । यसले बच्चाको केहि दृष्टिदोषबाट बचाउँछ । यसले अस्टियोपोरोसिस रोगबाट बचाउँछ । यसले आन्द्राको बिकास गर्न सहयोग गर्दछ । गाईको दूध बच्चाको आन्द्रा अनुकूल नहुन सक्छ । फर्मूला दूध खाएका बच्चाहरू भविश्यमा बढि मोटा हुने सम्भावना हुन्छ । बोतल वा चम्चाबाट खुवाउँदा बच्च्ाालाइ निल्न सकस पर्दछ । स्तनपान गर्ने बच्चामा आन्द्रा सम्बन्धी रोग अल्सरेटिभ कोलाईटिस कम हुन्छ । आमाको दूधले हेमोफिलस बी ब्याक्टेरियाबाट जोगाउँछ । स्तनपान गर्ने महिलाले शल्यक्रिया पछि भोको बस्नु पर्ने अवधि कम गरे हुन्छ । स्तनपान गराउने आमाबूबाले स्तनपान नगराउने आमाबूबा भन्दा कम बिरामी छुट्टी लिन्छन् । स्तनपानले खोपको प्रभावकारिता पनि बढाउँछ । स्तनपानले बच्चामार् इण्टेरोकोलाईटिस लाग्ने दर कम गराउँछ । बोतलको दूध तयार गर्नु पर्छ तर आमाको दूध स्वत तयार हुन्छ । आमाको दूध उचित तापक्रममा हुन्छ । स्तनपान गराउँदा रोग संक्रमण भईजाने दर कम हुन्छ । आमाको दूध किन्नु पर्दैन । फर्मूला दूध तथा अन्य दूध किन्नु पर्दछ जो महङ्गो पनि हुन्छ । आमाको दूध खाने बच्चाहरूले उपचारमा कम खर्च लाग्ने गरेको पाइयो । आमाको दूधमा बच्चाको लागि आवश्यक कार्बोहाइडे्रट, प्राटिन र चिल्लोको उचित मात्रा रहन्छ । आमाको दूध बच्चाको लागि निन्द्रादायक हुन्छ । स्तनपान आमाका लागि पनि निन्द्रादायक हुन्छ । आमाको दूध बच्चालाई स्वादिलो हुन्छ । आमाको दूध समग्रमा स्वास्थ्यदायक हुन्छ । आमाको दूध खाने बच्चाको मृत्युदर नखानेको भन्दा कम हुन्छ । स्तनपान गराउने महिलाले डाक्टरको लागि समय र पैसा खर्च कम गरेको पाइयो । स्तनपान गराउने महिलाको घरमा अनावश्यक दूधका सामग्री हुदैनन् । स्तनपान गराउदा कुनै बोतल सामग्रीको झंझट पर्दैन । रेफ्रीजिरेटरको आवश्यकता पर्दैन । स्तनपानले कोलेस्टोरोलको समस्या कम गराउँछ । गाईको दूध बाछाको लागि तयार भए झै आमाको दूध बच्चाको लागि हो । आमाको दूधले बच्चाको आन्द्राको बिकासमा खास मदत गर्दछ । स्तनपानले बच्चाको दर्दनाशकको काम पनि गर्दछ । बिरामी शिशुको लागि आमाको दूध पर्ूण्ा आहार हो । स्तनपान गराउने महिलालाई राम्ररी निन्द्रा लाग्दछ । स्तनपानले रातमा बच्चालाई स्याहार पाउने अवसर दिन्छ । स्तनपानले पिताको निन्द्रालाई पनि सकारात्मक असर पर्दछ । फर्मूला दूध तयार पार्दा हुने समस्या स्तनपान गर्ने महिलाले बेहोर्नु पर्दैन । कुन कम्पनी, कुन दूध राम्रो भनी भौतारिनु पर्दैन । दूध तयार गर्दा मिसाउने पानीको चिन्ता स्तनपान गराउने महिलालाई पर्दैन । स्तनपान गराउदा बच्चाको पेटको समस्या कम हुन्छ । स्तनपानले बच्चाको दाँत गिजाको पनि बिकास गर्न मदत गर्दछ । आमाको दूध खाने बच्चाको दाँत बलियो हुन्छ । स्तनपान गराउने बच्चाको उपचार खर्च कम लागेको पाइयो । स्तनपान गर्ने बच्चामा छिटो बोलीको बिकास हुन्छ । आमाको दूध खाएको बच्चामा छालाको रोग एक्जिमा लाग्ने संभावना कम हुन्छ । स्तनपान गर्ने बच्चाको छालाको स्वास्थ्य राम्रो हुन्छ । स्तनपान गर्ने बच्चामा कम डकार्दछन् । आमाको दूध छिटै जन्मेका वा प्रिमेच्यूर बच्चाका लागि उपयोगी हुन्छ । आमाको दूध जैविक प्रशोधित बिकारमुक्त हुन्छ । आमाको दूधमा कृतिम हर्मोनको मिसावट हुने संभावना हुदैन । स्तनपान गर्ने बच्चामा हर्निया हुने दर कम हुन्छ । आमाको दूध खान नपाउने बच्चामा स्क्लेरोसिस रोग लाग्ने दर बढि हुन्छ । कम तौल भएका बच्चाको लागि आमाको दूध अत्यन्त उपयोगी हुन्छ । बच्चाको सामाजिक बिकासमा स्तनपानले सहयोग गर्दछ । आमाको दूधले बच्चाको मूत्रप्रणाली संक्रमण कम गर्दछ । स्तनपानले बच्चाको हात, आँखाको संयोजन र बिकास गर्न मदत गर्दछ । बच्चामा रक्तअल्पता हुनबाट स्तनपानले रोक्छ । आमाको महिनावारी गडबड हुन कम गर्दछ । स्तनपानले आमा र बच्चाबीचको भावनात्मक सम्बन्धको विकास गर्दछ । आमाको दूधले बच्चाको आँखाको संक्रमण दर कम गराउँछ । उच्च रक्तचाप कम गर्दछ । संसारमा आमाको दूधको कुनै पनि नक्कल सम्भव छैन । अन्य दूध खाने बच्चाको नेप्किन प्रयोग दर बढि हुन्छ । स्तनपान गर्ने बच्चाको शरीरको सुगन्धमय हुन्छ । स्तनपान गराउँदा बच्चालाई प्राप्त आमाको छातिको उष्णताले चिसोबाट बचाउँछ । आमाको दूधलाई विश्व स्वास्थ्य संगठन र वालरोग विशेषज्ञको विश्वसंघले पनि पनि सिफरिस गरेका छन् ।