विषय प्रवेशः
नेपाली कविता यात्रामा उल्लेखनीय नाम भएर पनि उल्लेख नभएको नाम हो नवराज सुब्बा । यसका विविध कारणहरूमध्ये केही हुन सक्छन् (१) मोफसलमा बसेर साहित्य साधना गर्नु (२) कविता रचेर पनि डायरीमैं थन्क्याउनु (३) केन्द्रीय स्तरका पत्रिकामा प्रकाशित नगराउनु (४) साहित्यिक सम्पर्क माध्यम सीमित स्तरमा हुनु इत्यादि ।

पृष्ठभूमिः
वि.स. २०१८ असोज १५ गते हाङपाङ आठराइ, ताप्लेजुङ मेची अञ्चल (२०३३ पूर्व तेह्रथूम जिल्ला) मा जन्मनु पुगेका नवराज सुब्बाले स्वदेशमा विभिन्न जिल्लाका भू-भागहरू र विदेशसमेत अध्ययन र तालिमको क्रममा भ्रमण गर्ने अवसर पाएर मनग्गे अनुभव सङ्कलन गरेका छन् । सिर्जनाको क्षेत्रमा चाहिँ २०३५ सालदेखि सम्लग्न भए तापनि पुस्तकाकार रूपमा २०६३ मा जीवन मेरो शब्दकोशमा ३१ वटा कविता र १६ वटा गीतहरूको संयुक्त सङ्कलन लिएर देखा परेका छन् । कविता क्षेत्रमा २०३५ सालदेखि नै देखापरे तापनि सिर्जनामा एकरूपता छैन । कुनै वर्ष निकै र कुनै वर्ष कवितै लेखेका छैनन् । ढिलै भए तापनि आफ्ना कमजोरी महसुस गर्दै साहित्यको विशाल फाँटमा आफ्ना लेख्य सामग्री सँगालोको रूपमा लिएर आउनु साहित्यप्रेमीहरूलाइ खुशी लाग्ने कुरा हो ।

विस्तारः
नवराज सुब्बा आफ्ना कवितामा जीवन र जगतप्रति सकारात्मक दृष्टि राख्दै जीवन मूल्यको खोजमा ध्यान केन्द्रीत गरेर गाउँले परिवेशको जीवन्त तस्वीर खिच्न आकषिर्त भएता छन् । मानव जीवनका सुख दुःखका उतार-चढावलाई सिर्जनामा कुँदेर प्रस्तुतिको नयाँ बान्की दिएका छन् । विभिन्न बुँदाहरूमा उनका प्रमुख विशेषताहरूलाई खोतल्ने चेष्टा यहाँ गरिएको छ ।

(१) जीवन मूल्यको खोजीः
जीवन सामाजिक धरातलमा आरोह अवरोहहरूको सामना गर्दै कहिले पराजय स्वीकार गर्दै कहिले विजयभावले हषिर्त भई निरन्तर अघि बढ्न चाहन्छ । आफ्नो बेग्लै पहिचान सामाजिक जीवनमा स्थापित गर्न चाहन्छ । यो मानिसको नैर्सर्गिक स्वभाव हो । उनी जीवनको मूल्य खोजी गर्दै लेख्छन्-
सबै आकाङ्क्षा अट्ने शब्दावली
हुनुपर्छ यो जीवनको
यही मलाई मनपर्ने
शब्दार्थ हो जीवन
(जीवन मेरो शब्दकोशमा पृ.३)

सम्पूर्ण आकाङ्क्षा र जिजीविषा नअँटाउने जीवन मन पर्दैन कविलाई व्यापक र र्सवदेशीय जीवन मूल्यको खोजीमा तल्लीन देखिन्छन् । उनी अर्को ठाउँ लेख्छन्-
रगतमा अनुवाद भएर
जीवन खोजीरहेछन्
शब्दहरू
खोसिएका अर्थहरू खोजिरहेछन्
(जीवन मेरो शब्दकोशमा पृ. ४)

यसबाट के देखिन्छ भने कवि नवराज सुब्बा जीवन मूल्यको खोजमा जीवनवादी बनाउन दृढतर देखिन्छन्- यो उनको सबल पक्ष हो ।

(२) राष्ट्रिय असन्तोषको प्रस्तुति
देशमा असहज परिस्थिति सिर्जना गरेर निर्धा निमुखाहरूको गाँस खोस्ने र अदना नागरिकलाई आतङ्ककारीको संज्ञा दिएर गोलीले उडाउने भ्रष्ट निरङ्कुश एवम् लाछी सरकारको नपुङ्सकताबाट उत्पन्न प्रतिक्रियास्वरूप समाजमा छाएको हत्या, हिंसा र नैराश्य, असुरक्षाले निम्त्याएको कालो बादलबाट कवि आक्रोशित बन्दै लेख्छन्-
मायै माया फुल्ने
मायाको बेनी बजारमा
आज हिंसा फक्रिएछ
(बेनीको बजार, पृ. ८)

अशान्तिको काँडा उमारेर जनतालाई भेंडा बाख्रा बनाउने शासकको दुर्नियतिको योभन्दा धमिलो चित्र अरू हुन सक्दैन । वर्तमान राजनैतिक अन्यौलप्रति आक्रोशित बन्दै गएको शासक वर्गको नाङ्गो चित्र खिच्छन् कवि । यस्तो भयभीत वातावरणमा मान्छे मान्छेलाई विश्वास गर्दैन । मान्छे-मान्छे बीच असमानताको दूरी तन्किएर अविश्वासको खाडल गहिरिएको छ, त्यसैले उनी मानवता मर्दै गरेको उद्घोष गर्छन्-
आज सुनिन्दैनन् भाइचारा, मानवताका लयहरू
गुञ्जिन्दैनन् किन समुन्नति, इमानका तालहरू
(हामी कता गएरहेछौं, पृ ३६)

हो, मान्छे आफ्नो स्वभाव र चरित्र बिर्सेर अर्काको बास बस्ने झोपडी भत्काएर बाँदर चरित्रमा पुनरावृत्ति हुन खोज्दैछ तर यो चरित्र स्वयम् पतनको पूर्वाभाग हो । यसमा सबै सचेत भएर बाँदर स्वभाव त्याग्नु पर्ने कविको जिकीर छ- यो ज्यादै राम्रो कुरा हो ।

(३) गाउँले परिेवेश र माटाको मायाः
जन्मेको ठाउँ कसलाई मन पर्दैन र ! मन परे पनि गुजारको निम्ति मुटुमाथि ढुङ्गा बिछ्याएर, हृदय भक्कानिएर टाढाटाढा अपरिचित गाउँमा गएर जीविकाको खोजमा जीवन गुजार्नु परे तापनि नवराज सुब्बाले आफ्नो गाउँको सजीव चित्र खिचेका छन्-
चाँगे र छिन्ताङसँगै
मरक्कै धान नाचिरहेछ,
(मेरो हाङपाङ, पृ.३४)

कविले आफ्नो गाउँको साँस्कृतिक पक्षलाइ पनि सम्झेका छन् । बा-आमाको सपना -पृ. ३७) मा कवि वेदनाले छाती चिरिएर मुटुमा गाँठो पार्दै लेख्छन्-
ती छोराहरूलाइ
तिम्रा वाचा पर्खने बा-आमा
साहुका ऋणमा डुबे भनेर
बन्धकी परेको सपना
लिलाम हन लाग्यो भनेर…

सुब्बाका कविताहरू मध्ये यो सशक्त कविता हो । यसमा धन कमाएर, घरगाउँ सिंगार्न विदेश हिँडेका छोराहरू फर्केर नआउँदै वन-पाखा जङ्गलले ढाक्यो, बाबु बूढा भएर घरको छानो छाउन असमर्थ भए, साहुको ऋणमा डुबेर बारीखेत लिलाम हुन आँटे । यस्तो दुर्दशा देखेर कविको छाती चरक्क चिरिन्छ । गाउँका कुख्यात राक्षसजस्ता कालले बिर्सिएर चुत्था साहुहरूको षड्यन्त्र र शोषणमा न्यूनता आएन, त्यसैले कवि विदेश गएका छोराहरूलाई कसैले फर्काइ दिए हुन्थयो भनेर आफ्नो विश्वास प्रकट गर्छन् । यो गाउँले जीवनको मायाले भरिएको हृदयस्पर्शी कविता हो ।

(४) आत्मविश्वास र दृढता
जीवन संघर्षको अर्को नाम हो । संर्घष्ा गर्दै गयो भने अविश्वासको पहिरो चर्कन्छ, शंकाको पहाड टुक्रन्छ र षड्यन्त्रको चट्टान चोइटिन्छ । जीवन हार वा जीतको माला भए जस्तै कोही हिंड्दा हिंड्दै हराएर, समयको दाउपेच र राजनीतिसँगै कोही लुछिन र लुटिन सक्छ तर धूलोमा बेहिसाब मेटिन हुँदैन । जिन्दगी यात्रा हो । यसमा दृढ हुने आशा व्यक्त गर्छन् उनी-
आशाका किरण भर आँखामा
अनि साहस भर्नु छ मुटुमा
तयार होऊ यो यात्रा हो,
(यात्रा, पृ.२४)

यो दृढता कविको कालजयी यात्राको आभास हो- यसमा सबैले निरन्तरता दिइरहनु पर्छ । त्यस्तै म नहराएको सूचना -पृ. २६) मा पनि कवि अनुकूल परिस्थितिको खोज छन् । महान र अथक योद्धाले अध्याँरो चिर्दै अघि बढ्न झाडी पन्छाउँदै, गोरेटो खोज्दै अघि बढ्नु पर्छ, केही समय आफू अल्मलिएर गन्तव्य पुग्न विलम्प भए तापनि खुट्टा नथाकेको र इच्छा नमरेको आत्म-विश्वास प्रकट गर्छन्-
पर्ख म आउँदैछु
बिहानी मुहार लिएर
हराएका मुस्कान लिएर,

यस अर्थमा हेर्दा सुब्बा आस्थाका यात्री हुन्- उनी कोलम्बसलेझैं यात्राको किनारा खोजरहेछन् । यो बस्ती अविश्वासको कुहिरोले ढाकेर मान्छेमान्छे नचिनिने बनाइ दिएको छ । गाउँमा शान्ति मुर्दा-शरीरझैं थकित छ । यस्तो अवस्थामा कवि प्रतिज्ञा गर्दै आशावादी बनेर दृढता प्रकट गर्छन्-
सिर्जनाको यो नीलो आकाशमा
मान्छे-मान्छे नचाहिने
अविश्वासको कुहिरो छिचोलौं
(जागृतिका परेवाहरू, पृ.३५)

यसको लागि कवि आफ्नो प्रतिवद्धता जाहेर गर्छन्-
मनको कम्पास छामेर
सधैँ पूर्वाभिमुख भइ विश्वास गर्नु
विहान सूर्य झुल्कि छाड्छ
(प्रतिवद्धता, पृ. २१)

मान्छे जव दृढ निश्चयी बनेर अग्रगामी निकासको लागि जिन्दगीलाइ नयाँ क्षितिज दिन चाहन्छ- अवश्य नै उसको अगाडि अवरोधमा चट्टान झुक्छन्, सगरमाथाको शिर निहुरिन्छ, उसलाइ हजार सफलताको मृदु मुस्कान छोड्दै गालामा चुम्बन बर्सन्छन् । त्यो बेला कर्मशील मान्छे हषिर्त हुँदै आफ्नै परिश्रमप्रति अगाध आस्थाले पग्लन्छ ।

नवराज सुब्बा समसामयिक धाराका उल्लेखनीय कविको रूपमा उज्यालो मुहार लिएर उदाएका छन्- पाठकीय इजलासमा । अब उनको पाठकको अभिरुचिलाइ ध्यानमा राखेर देश र जनताका जल्दा बल्दा विषयमा कलम चलाएर वाङ्मयको श्रीवृद्धिमा दत्तचित्त भएर साधनामा क्रियाशील रहन प्रतिवद्ध रहनुपर्छ । यो नै उनको सफलताको अजेय आस्थाको पूर्वाभास बन्न सक्छ । आयामेली कवि प्राज्ञ वैरागी काइँलाको शब्दमा ‘जीवनप्रति आस्थावान र आशावादी कवि हुन् र जीवनलाई निरन्तर यात्रा ठान्दछन्’ । मेरा दृष्टिमा पनि जीवनलाई निरन्तर यात्रा ठानिरहुन् र आफ्नो आस्थाको उज्यालो साहित्यको माध्यमबाट बाँडिरहुन् । आगामी दिनमा उनले कलात्मक शिल्प र प्रस्तुतिमा नविनता दिने चेष्टा गर्नुपर्दछ ।

(माइबेनी स्मारिका, कर्मचारी मिलन केन्द्र इलाम, २०६६)

समाजशास्त्र र जनस्वास्थ्यलाई कर्मक्षेत्र बनाएर नेपालका विभिन्न भूगोलमा पुगेका कवि सुब्बाले जहाँ जे देखे, जे जस्तो अनुभूति गरे, तिनै कुरालाई भावभूमि बनाएका छन् यस सङ्ग्रहका कविताहरूमा । यस सँगालेभित्रका कविताहरूमा कविले कोरा कल्पना होइन, जीवन र जगतलाई प्रस्तुत गरेका छन् । उनले साहित्य साहित्यका लागि होइन, साहित्य जीवनका लागि हो भन्ने मान्यता संवरण गरेका छन् । उनी स्वस्थ जीवन चाहन्छन् र त्यसका लागि सुसंस्कृत, सहिष्णु, सह-अस्तित्वयुक्त, शान्त र समुन्नत समाजको काव्यिक परिकल्पना गर्दछन् ।

कविले चाहेजस्तो, सोचेजस्तो र कल्पेजस्तो समाजको सिर्जनामा बाधक तत्वका रूपमा जरा गाडेर बसेका राजनीतिक-सामाजिक-सांस्कृतिक विकृति-विसंगति, आर्थिक शोषण-उत्पीडन, हिंसात्मक द्वन्द्व। ग्रिबी, अभाव, रोग आदिजस्ता कुरूप यथार्थहरूमाथि कठोर प्रहारसमेत कवि सुब्बाका यी कविताहरूमा गरिएको पाइन्छ । जातीय दृष्टिले सीमान्तीकत पर्ूवका सतारदेखि पश्चिमका राउटेसम्म, आर्थिक दृष्टिले शोषित सुकुम्बासी र कमैयासम्म अनि सामाजिक-सांस्कृतिक भेदभावको दुश्चक्रमा प्रताडित दलितदेखि बोक्सी प्रथासम्मलाई जीवन्त र मर्मस्पर्शी ढङ्गले कवि सुब्बाले कवितात्मक रूप दिएका छन् ।

वास्तवमा “बीच बाटोमा ब्यूँझेर” कवितासङ्ग्रहमा सँगालिएका कविताहरू पढ्दा कवि सुब्बाले आफ्नो भूमिका-मन्तव्यमा पाँचओटा ‘म’ लाई लेखनको आधार मानेको जो आत्मस्वीकृति जनाएका छन्, तिनै पाँच ‘म’ प्रत्येक कवितामा अनुभू तिगर्न सकिन्छ । उनले भनेझैं पहिलो ‘म’ वा हामी, दोस्रो ‘म’ – माटो वा देश, तेस्रो ‘म’ – मावनवता वा आत्मिकता, चौथो ‘म’ – मृत्यु वा युद्ध र पाँचौं ‘म’ – माथि बसेर लेख्ने र जीवनजगतलाई सधैं माथि उचाल्ने भावभूमिमा यी कविताहरू रचित छन् । कवि सुब्बाको रचनाकारदृष्टि कतै अतीतका स्मृतिछालहरूमा तरङ्गिएको छ, कतै दार्शनिक बनेर अस्तित्वको खोजी गरिरहेको छ, कतै जताततै व्याप्त विकृति-विसङ्गतिमाथि कटाक्ष गर्दै छ त कतै द्वन्द्व र हिंसात्मक युद्धको तीव्र विरोध र मानवताको खरो वकालत गर्दै छ । यसरी विषयगत विविधताका पृष्ठभूमिमा मानवीय सन्देशमूलकता कवि सुब्बाको यस काव्यसङ्ग्रहको विशेषता हो ।

प्रत्येक कवितामा नवीनता र त्यसले वाठक वा भावकलाई रम्यताको आस्वाद गराउनु वपन यस सङ्ग्रहको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो । गद्य जा मुक्त लयमा लेखिएका भए पनि अन्तः साङ्गीतिक झङ्कारले युक्त यी कविताहरू आयातनका दृष्टिले लामाछोटा जस्ता भए पनि कवित्वको ओजले भरिपूर्ण छन् । युगीन यथार्थको कलात्मक अङ्कनका रूपमा अभिलिखित यी कविताहरू साँच्चै नै बालकृष्ण पोखरेलले भनेझैं अर्थवह, प्रतीकवह र भावोद्वेलक छन् । यी कवितामा निराशा, कुण्ठा, मृत्यु र पलायन होइन संघर्ष, आशा, जीवन र गतिको सन्देश पाइन्छ । परजीविता र भाग्यको सहारामा कर्मविमुख बन्दै गएको नेपाली मानसिकतामा परिवर्तनको सन्देश दिने यी पङ्तिहरू कविभित्रको बिद्रोही चेतनाका साक्ष्य पनि हुन् ।
उफ् ! मलाई बाहिर निस्कन देऊ
देखाउँदिन कसैलाई आफ्नो हस्तरेखा
ज्योतिषमय यो परिवेशबाट फुत्केर
म चिर्छु हत्केला
आफै कोर्छु हातका रेखाहरू ।
‘रेखाहरू’ कविता पृ. ११० ।

समग्रमा कवि नवराज सुब्बाको “बीच बाटोमा ब्यूँझेर” कवितासँगालो भित्रका कविताहरू विषयका दृष्टिले प्रगतिशील मानवतावादी र कलात्मकताका दृष्टिले सुन्दर, उच्च कोटीका एवम् सशक्त छन् ।

साभारः मधुपर्क, साउन २०६७, वर्ष ४३, अङ्क ३, पुर्णाङ्क ४९४, पृ. २१

अझ यसो भनौं, सामाजितक सुसम्बन्धमा ज्यान भर्ने र बिभिन्न कारणले बिगतमा खल्बलिएका सामाजिक तन्तु जोड्ने काममा यहाँका साहित्यकारहरू जुटेका छन् । आपसमा भेला भएर जिर्ननाहरू वाचन गर्ने, समीक्षा वा टिप्पणी सुन्ने गर्दछन् । एउटा नयाँ साथी उपस्थित भयो भने उसको सम्मानमा कविता गोष्ठी गर्ने र अर्को साथी विदा भयो भने उसको विदाइमा कविता, गजल एवम् गीत रच्ने र गुन्गुनाउने गर्छन् । मान्छेको मनै त हो आखिर भावनाको सिन्कोले गाँसिदिए पछि दुना चाहे टपरी बन्दोरहेछ र माला पनि बन्दोरहेछ । विराटनगरको साहित्यिक गतिविधिलाइ अगाडि बढाउनमा वाणी प्रकाशनको भूमिका अहम् छ । त्यसले हरेक पन्द्र दिनमा कवि गोष्ठी गराउँछ । विराट साहित्य संगमले पनि हरेक महिनाको अन्तिम शनिबार साहित्यिक माहोल खडा गर्छ र उतार्छ साहित्यकारहरूलाइ मञ्चमा । मोतिराम साहित्य प्रतिष्ठान अर्को जौडे संस्था निस्किएको छ । पाक्षिक रूपमा एउटा नयाँ माध्यमिक विद्यालय खोज्छ र विद्याथीहरूबीच कविता प्रतियोगिता गराएर नवप्रतिभाहरूलाइ गोड्ने काम गर्दैछ । त्यो पनि नीजिस्तरबाट संचालित विद्यालयहरूमा ।

साहित्यिक जमघटहरूमा मात्र होइन साहित्यिक प्रकाशनहरूमा पनि जागरण देखिएको छ । वाणी प्रकाशन यसमा अग्रणी स्थानमा छ । धेरै स्रष्टाहरूका कृति प्रकाशित गरेको छ यसले । यसै क्रममा असार महिनामा सविता गौतम दाहालको नीलो सीमाना भव्य समारोहबीच लोकार्पण गर्‍यो । यसै महिना विराट साहित्य संगमले संगम अभियानको चौथो शृङ्खला पस्कियो भने मोतिराम राष्ट्रिय प्रतिष्ठानले मोनालिया नामको प्रकाशन थाल्यो असारमैं । यसबाहेक प्रतिभा पुरस्कार प्रतिष्ठान, भानु कला मन्दिर, डा. नरेन्द्र चापागाई स्मृति प्रतिष्ठानले स्रष्टाहरूलाई सम्मान गरेर साहित्यिक चहलपहल बढाएका छन् । डा. नरेन्द्र चापागाई स्मृति प्रतिष्ठानले आफ्नो मुखपत्र प्राग्ज्योतिलाइ अर्धवाषिर्क बनाएको छ यसै वर्षेखि ।

बालकृष्ण पोखरेल, स्व. महानन्द सापकोटा, भानुभक्त पोखरेल, देवकुमारी थापा, स्व. डा. नरेन्द्र चापागाइ, स्व. गणेश भण्डारी, दधिराज सुबेदीजस्ता नेपाल भाषा साहित्यका हस्तीहरूको गृहनगर विराटनगर बीचको समयमा अलि सुस्ताएको थियो । त्यो बेला गुराँस पुस्तकालय, देवकोटा पुस्तकालय, भानुकला केन्द्र, विष्णुमाया पुस्तकालय जस्ता केही संस्थाहरूले धानेका थिए । तर परशु प्रधान जागिरबाट सेवा निवृत्त भएर विराटनगर आएपछि खोलिएको वाणी प्रकाशनले साहित्यिक व्यक्तित्वहरूलाई सङ्गठित गरेर अगाडि बढाउने काम गर्‍यो । त्यसपछि बिस्तारै साहित्यिक गतिविधिमा एक किसिमको जागरण देखियो । अन्य संस्थाहरू पनि चल्मलाउन थाले, ठीक त्यसरी नै जसरी प्रचण्ड गर्मीमा सुस्ताएको मानिस चीसो हावा चल्नासाथ चल्मलाउन र जीवनको अनुभूति गर्न थाल्छ ।

कसैले नयाँ कामको थालनी गर्‍यो भने अर्कोले पनि थाल्छ । चाहे देखासिकी गरेर होस् वा आरिस् । नयाँ चहलपहल र तीव्रता देखिएको छ । थुप्रै कृतिकार ओथारो बसेझैं छन् कृतिहरू कोरल्ने क्रम बढेको छ । नजानिदो किसिमले प्रतिस्पर्धात्मक वातावरण बनेको छ । वर्तमानको विराटनगरको सुन्दर पक्ष यही हो । यहाँका दैनिक अखबारहरूमा हरेक हप्ता प्रकाशित हुने सामाग्रीहरूले पनि विराटनगरको साहित्यिक माहोलमा वर्तन थप्ने काम गरिरहेका छन् ।

जेहोस् अहिले विराटनगर साहित्यिक कृयाशीलताको हिसाबले नित्यअग्रसर देखिएको छ । नवराज सुब्बा, देवी पन्थी, ज्योति जंगल, मधु पोखरेल, हरि प्रसाद बराल, विवश पोखरेल, खेम नेपाली, बलराम पोखरेल, ऋतु आशिकहरूले पछाडिबाट पुल्ठो लगाउने काम गरिरहेका छन् । तर नाम अनिरुद्र तिम्सिना र कृष्णभूषण बलहरूकै छ, शीर्षभागमा । आजीवन प्राज्ञ बालकृष्ण पोखरेलका साथमा प्रज्ञा प्रतिष्ठानको सदस्य भइ प्राज्ञ उपाधि पाउने उनीहरूनै छन् । हुनसक्छ विराटनगरले पनि वर्तमानमा उनीहरूकै गृहनगरका रूपमा परिभाषित हुन खोजिरहेको होस् ।

विराटपथ दैनिक, साउन ७, २०६७, वर्ष २ अंक ३२९ पुर्णांक ६८२

Bich Batoma Byujhera or awakening in the middle of road is the second collection of anthology of poems published in 2008 AD by Nawaraj Subba. His first collection was published in 2006 AD in the title of Jewan Mero Sabdakoshma i.e. Life in my dictionary. The second collection was public in Kathmandu among the eminent writers of Nepali literature. The each and every poems incorporated on the second collection have won the race of standard and quality comparing to the first collection. The poems are based on reality. The themes and feelings of depressed, exploited, mitigated and marginalized people are so nicely depicted as if someone splits a potful of water on the ground. The reality in subject matter leaves no one untouched and keeps deep meanings providing delicious taste of mixturism spraying the perfume through words and their meanings. By reading the beautiful poems of Nawaraj Subba, the readers forget themselves for a while and pretend that they are hanging around the poems of Bhupi Sherchan, Hari Bhakta Katuwal, Gokul Joshi, Modnath Prastrit and Agam Sing Giri. The collection is the photocopy of Nepal society, their moments, scarcity and self made history created by the revolt.

The readers can consume the poems of Nawaraj Subba from different angles but in totality his poems are humble or protest note for peace and agreement (Buddha). Though the poet lingers around hid past life and pin points the life of marginalized people, he leaves no stone unturned to expose the straw of love, sympathy, stricken and frightened life as well as the critical socio and political condition of the country. See references: Satarko Sambodhan i.e. Satar’s declaration, Majhi i.e. fisherman, Rauteko Mann i.e. Heart of Raute and Sukumbasi i.e. Landless or homeless people). He gives a big satire to those who is vain drop their tears (tear of crocodile) in favour of harassed and depressed people (Route) but do nothing in practice.

Let my forest with me
Let me wonder in my forest
Let me stay in our pain
In what way I survived
Let me survive and
Let me laugh and live
In my condition
(Heart of Raute- 109)

Bich Batoma Byujhera i.e. awakening in the middle of road is dedicated to those people who are pushed back to leave behind and are made compel to be away from their aims. The fact is confirmed by the selected poems in reflection – Serpent and the Road, The Thirst of Mother and Standing inside the wooden cage, these three poems are sentimental poems. The poet melts as candle remembering the love and affection of his mother. My Hill is the composition on past memory. It keeps the top position in the collection. The reference on Madhes movement has made the poem popular and common to all.

(When I migrated)
I thought
I left my native hill
Troubles and grief’s there
But (I was wrong)
They came with me
Sticking on my face and structure,
Couldn’t you see Lalbabu!
The hill on my face
And around eye-brow.
(My Hill- 28)

Another contesting poem is Wait Driver! wait. In this poem, the poet dares to recognize the flowing water of Tambar (a native river) in the huge flow of the Saptakoshi River. It is beyond imagination. No poet can recite such facuity of imagination. He dares to recognize the landslide of Nangkholayang and for a while he flies to play pebbles with his mates in Hangpang. There is excellent imagination. In his poem Hearth, the poet discourse with his mother. He compares between love and fire-lightning and says, ‘lightening firewood in hearth and convincing a lover for love needs equal intelligence.’ What a fantastic expression!

The poem Arun near Sati Stone is historical poem which indicates the system to devote life by a faithful wife on pyre. Dr. Govinda Raj Bhattarai commented on it as best poem carrying high level ancient myth which reminds Yogmaya, a lady who jumped into Arun River to challenge the unpractical system called Satipratha. Kamlari, a lady on bondage, is another poem which indicates a slavery system in western Nepal. His protest note is as follows-

I am poor Kamlari
Perhaps, I would die in poverty
At the time of departure
Please tell me my mum!
Who would tell me story?
On the bed at night.
(Kamlari- 91)

In Daily life in Morang, the poet depicts the picture of busy people in towns and cities. He proves that a creator can create even in busy life when there needs the feeling, sentiment and heart. He speaks about injustice. He finds justice nowhere and makes vow to leave it immediately then. In his poem New Nepal, he hopes that all the wishes and wills of the Nepali people will be fulfilled in new Republico-democratic Nepal. His poems Boss, The volume of 2063, The mask terror, lives are full of sentimental feelings where he recites the fearful condition of Nepal due to Madhesh movement and the people harassed by bandha.

I agree with Prof. Bal Krishna Pokhrel who commented the poet as nationalist. His poem The Sun is sufficient to prove the comment. The poet is aware of brain drain problem. In is poem The Newspaper, he pleads in favour of a lady demise in gulf.

Now days
There is no news in newspaper
About Sagarmatha climbing
Dilmaya demised in Arab
But there is no news

In ‘The Hum of Old Miss’ is similar to Parijat’s deception. Love and affair is natural instinct given by god, nobody should be deprived of love and to love is the right by nature. The poet is in favour of humanity as well as his creation is under the frame of mixturism. The poet is worried about revolt, revolution and destruction but at a time he says that revolution for drastic change and war is for destruction. In his poem ‘By measuring the length of my portrait’ he speaks about himself like the eminent poet Bhupi Sherchan. In ’stage’ he is very much near to Shakespeare, Bal Krishna Sama and Krishna Bhushan Bala.

The poet has dedicated his collection to his demised younger brother Deepak Raj Subba. The preface is given by Dr. Govinda Raj Bhattarai and short bliss note is given by Prof. Bal Krishna Pokhrel. The preface measures the height of the collection in positive way. The collection was nominated for Madan Puraskar but against positive comments of Dr. Bhattarai, Pokhrel and Panthi; it couldn’t reach the goal. One of the poems of the collection ‘Standing inside the Wooden Cage’ is able to win Online prize “First Webcam Online World Poem Competition” competing with 103 poems from all over the world.

Like other many poets in Nepali literature, Nawaraj Subba’s poems are away from the shadow or copy of English or Hindi poems. Using original words and snapping new pictures in poems is the feature of Nawaraj Subba. Though he is unable to give equal weight to all the poems in collection his own-ness is his introduction. If he is able to keep himself away from unnecessary appreciation, I hope him to be a representative poet of Nepali literature.

बिम्ब भन्नु नै शब्दहरूको संवेदनशील चित्र बनाउनु हो । मानिस जीवनभर बिम्बहरूसिँग बाँच्ने गर्दछ । मानिसले देखेको सपना स्वयं बिम्बको राम्रो प्रस्तुति हो । सपना देखुञ्ज्याल आफ्नै वरिपरि रहेको बिम्ब केही समयलाई हराएजस्तो अनुभूति ब्यूँझेपछि हुने गर्छ । तर, त्यो हराएको हुँदैन त्यो अवचेतन मनमा गएर थपक्क बस्दछ । मानिस बिम्बमा जन्मन्छ र बिम्बमा मर्दछ । बिम्ब लेख्न नचाहँदा नचाहँदै पनि लेखिन्छ किनभने त्यो हाम्रो अवचेतनमा रहिरहेको हुन्छ । बिम्बबिनाको कविता प्राणबिनाको शरीरजस्तो हुन्छ, त्या गतिशील हुँदैन । बिचारमात्र लेख्ने प्रयत्न गरे पनि त्यो बिम्बको आवरणभित्र आएको हुन्छ । कोरा विचारमात्र कदापि कविता हुन सक्दैन । त्यो फगत अनुसन्धान र वक्तव्यबाजी मात्र हुनेगर्छ । बिम्बप्रधान रचनाहरू प्रभावोत्पादक र विस्मरणीय हुन जान्छ । कवि नवराज सुब्बाले ‘र्समर्पण’ मा सुरुमै कथ्य बिम्बको प्रयोग गरेका छन् । दर्शन पनि बिम्बको खोल ओढेर प्रकट भएको छ । ‘गयौ सँगै लिएर आफ्नो लास पनि…’ मा उनको दार्शनिक चेत कथ्य बिम्बको माध्यमबाट प्रकट भएको छ । एकजना प्रख्यात कविले कतै लेखेका छन्, ‘नो पोएट नो आर्टिस्ट अफ एनी आर्ट ह्याज हिज कम्प्लिट मिनिङ अलोन ।’
‘बीच बाटोमा ब्यूँझेर’ मेरो सम्मुख छ, डा. गोविन्दराज भट्टराईको लामो भूमिकासहित । उनले सुब्बाका धेरैजसो कवितार् इप्साप्रधान -नोस्टाल्जिक) पाएका छन् । उदाहरणका रूपमा डा. भट्टराईले ‘मेरो पहाड’, ‘आएँ गुरुजी आएँ’, ‘आमाको तिर्सना’, र ‘सतीढुँगानेर अरुण’ लाई अघि सारेका छन् । कवि सुब्बाका सम्पूर्ण कविता बिम्बमय लागेको छ । किनभने उद्धृत शीर्षकका कविताहरू पनि बिम्ब बिधानभन्दा फरकका छैनन् ।
उनको ‘मेरो पहाड’ कविताको एउटा उदाहरण यहाँ प्रस्तुत गर्दछु-
उक्लेर म
सम्झनाका पहाड
आज लौ यो के देख्दैछु
मैले त मेरो पहाड र दुःख
त्यहीँ छाडी आएँ भन्थें
त्यो त सँगै पो आएछ
मसँगै टाँसिएर
अनुहारमा अर्को पहाड जन्मेछ
अनुहारमा अर्को पहाड देख्नु निश्चय नै बिम्बको ज्वलन्त नमूना हो । यसप्रकार अतीतजीवी इप्साप्रधान कविताको यो उपयुक्त उदाहरण हो र सशक्त उदाहरण । तर, यो कवितामा कविले सम्झनालाई बिम्बका प्रतीकमा ढालेका छन् । उनको प्रत्येक कवितामा बिम्बको छवि छ । कवि नवराज सुब्बामा आफ्नो देश र परिवेशप्रति असाध्य चिन्ता छ । त्यो चिन्ताले उनका प्रत्येक कविता सम्प्रेषणीय देशप्रेमको गतिलो नमूना बन्न गएको तथ्यलाई यहाँ बिर्सन सकिँदैन । त्यही देशप्रेमको साक्ष्यको रूपमा मानवता, संस्कृति, विसंगति -समसामयिक बोक्सी, सुकुम्बासी) कुष्ठरोग, एड्स आदि पनि यसमा काव्यिक अवतरण गर्छन् । आजको कविताले सँस्कृतिको आदिम पाटोलाई पनि आफूमा आत्मसात् गरेको छ ।
ऊ… त्यो जुरूक्कै उठ्ने छाल
तम्बरको छालजस्तै छ
आस र लास उन्दै आउने भेल
ठ्याक्कै उस्तै छ
नाङखोल्याङ पहिरो नाच्दै आएछ
पँधेरो जाने गाग्री पनि
नदीले सँगै बगाएर ल्याएछ
घरै छेउमा सँधै बल्झिरहने
एउटा पहिरो थियो
उ पनि मिसिएर झरेछ
मलाई खोज्दै ।
झट्ट हेर्दा माथि उद्धृत कवितांशमा अतीतप्रेम -अर्को शब्दमा आफू जन्मेर हुर्केर आएको पहाड-गाउँको ‘नोस्टालजिक चेतना’) र्छलङ्ग देखिन्छ, तर राम्ररी मनन गर्दै जाँदा हामीले त्यसभित्र बिम्ब प्रतीकहरूलाई बेवास्ता गर्न सन्दैनौं । यथार्थलाई जस्ताको तस्तै लेख्ने प्रयत्न बिम्बको माध्यमबाट कवितामा आविष्कारित भएको छ । यो कविको आफ्नो आविष्कारजस्तो भएर नितान्त शब्दचित्रका रूपमा प्रकट भएको छ र त्यसले ‘स्वत्व’ को परिकल्पना पनि व्यक्त गरेको छ । यसप्रकार कवि सुब्बा झरेर आएको पहिरोमा पनि आफ्नो परिचय बुन्छन् । त्यो पहिरो पनि आफैंलाई खोज्दै झरेको बिम्ब यहाँ शक्तिशाली रूपमा प्रकट भएको छ ।
कवि सुब्बाले पाँच ‘म’ लाई लेखनको आधार मानेका छन् ।
म, हामी
माटो
मानवता
मृत्यु र महत्ता ।
पुस्तकको शीर्षक बोकेर उभिने कविता ‘बीच बाटोमा ब्यँूझेर’ स्वयं र्सपबिम्बलाई कविताको मेरुदण्ड मानेर पोखिएको छ ।र्
सर्प लम्पसार
बीच बाटैमा
घाम तापेर बसेको छ
बाटो छाडेर भागूँ
कि कसरी र्सपलाई लखेटूँ !
सोच्दा सोच्दै
कता अड्कियो खुट्टा
कहाँ भास्सियो जीवन !
लम्पसार छु म आज बीच बाटोमा
बाटो मैमाथि चढेर हिँडिसकेछ ।
प्रस्तुत कवितामा जताततै पाइने शब्दचित्र र अस्तित्वको प्रश्न एकअर्कालाई सघाउँदै उभिएका छन् । कविले बिभिन्न समयमा भोगेका बिसंगतिहरूलाई शब्द दिन यस संग्रहका थुप्रै कविता र्समर्थ लाग्छन् । ती सबै कविताको प्रासंगिकता आजको मुलुकलाई छ । ती कुराहरूको चर्चाभन्दा पनि कवितामा कविले बुनेका बिम्बचेतलाई उल्लेख गर्ने यो लेखको अभीष्ट भएकाले अन्य विविध प्रसंग कुनातिर थन्क्याउँदै छु ।
अमेरिकाका कवि शिरोमणि लरेन्स फर्लिङचेट्टीले आफ्नो नयाँ पुस्तक ‘पोयट्री इज एन इन्र्सर्जेट आर्ट’ मा कविताका बारे धेरै रोचक कुराहरू भन्ने क्रममा एक ठाउँ भनेका छन् -
कवितालाई नयाँ खबर बनाऊ ।
समय निरपेक्ष लेख ।
सत्यको पुनः आविष्कार गर ।
प्रत्येक चीज र बस्तुप्रति प्रश्न गर ।
सुकरातलाई समेत जसले प्रत्येक वस्तुमाथि प्रश्न गरे ।
यसको लगत्तै लरेन्सले आवाजहीन लाटो सडकलाई आवाज दिने कुरा उठाएका छन्, ‘गिभ अ भ्वाइस टू द टङ्गलेस स्टिट ।’ सडकलाई आवाज दिँदा पूरै देशलाई आवाज दिने सन्दर्भ यहाँ भुल्न सकिन्न । ‘बीच बाटोमा ब्यूँझेर’ मा पनि कवि नवराज सुब्बा ‘सडकमा जन्मने बुद्धलाई स्वागत’ मा भन्छन् यसरी -
पैतालाले कुल्चिए पिल्सिए पनि
सुरक्षित हुन्छ सडकको गर्भ
जन्माउनु छ बुद्ध फेरि
र हुर्काउनु छ
हिँड्दा हिँड्दै
सडकको छातीमा
अर्का युवा अमेरिकी कवि एरिका जोङले पनि आफ्नो कोखमा बुद्धले प्रवेश गरेको बिम्बलाई ‘बुद्ध इन माई ओम्ब’ मा खुलेरै लेखेकी छन् ।
कवि नवराज सुब्बाका सम्पूर्ण कविता नै बिम्बमय छ । तर ती सबैको उदाहरण या व्याख्या यो लेखको आशय होइन । पंक्तिकार केवल यस संक्षिप्त लेखमार्फ उनीभित्र सचेत रूपमा या अचेतन मनभित्र रहेको बिम्ब चेतनामाथि केही भन्न चाहन्थ्यो र त्यो कुरा यहाँ ब्यक्त पनि भइसकेकै छ । सपनाहरू बिम्बमय हुन्छन् र मान्छेले सपना देख्न नछाडुञ्जेल कविता लेख्न छाड्नेछैन र कविता बिम्बको एउटा सुन्दर प्रस्तुति हो ।
साभार– अन्नपूर्ण २३ माघ २०६६ सालमा प्रकाशित

प्रेमलाई सिर्जनाको स्रोत मान्ने साहित्यकार नवराज सुब्बाको "देशको माया" गीति एलबम नेपाली गीतसङ्गीत क्षेत्रमा नयाँ स्वाद पस्केका छन् । एलबमका गीतकार नवराज सुब्बाद्वारा रचित देशभक्तिको भावनाले ओतप्रोत दशओटा गीतहरू समावेश छन् ।

एलवममा नयाँ युवादेखि स्थापित संगीतकारकाले संगीत भरेका छन् । त्यस्तै नवोदितलगायत स्थापित गायक-गायिकाहरुको स्वर पनि एलवममा समेटिएका छन् । स्रष्टाहरुको चयन समावेशी किसिमको हुनु एलवमको महत्वपूर्ण विशेषता देखिन्छ । महिला, आदिवासी, जनजाति, दलित लगायतको सहभागिताको गोलमेच बनेको छ प्रस्तुत एलवम- 'देशको माया' ।

एलवमको प्रस्तुतीले आफ्नो तीनदशक लामो एउटा सपना पूरा भएको साहित्यकार सुब्बाको भनाइ छ । एलवमका गीतहरू सुन्दा लोकगीत, आधुनिक र अत्याधुनिक पपका स्वाद पाउन सकिन्छ । सुब्बाका गीत सुन्ने श्रोतालाई आफू नेपालको भौगोलिक, जातजाति, धर्म र समुदायबीचमा उभिएको अनुभूति हुन्छ ।

त्यस्तै एलवमका केही गीतले त हाल परिस्थितिवश प्रवासमा जान बाध्य भएका नेपालीहरूलाई आफ्नो मातृभूमि सम्झन बाध्य बनाउँछन् ।

एलवममा अन्जु पन्त, स्वरपराज आचार्य, सुमित खड्का, साजन राई, विकेश विश्वकर्मा, नितु गोस्वामी, सरिता राई, विमला राई, सुनिता कटुवाल, वाशु लामा, डि.वी.राई र स्वयम् सुब्बाले पनि एलवममा गाएका छन् । वरिष्ठ संगीतकार शक्ति बल्लभ, युवा संगीतकार साजन राई,  धिरज श्रेष्ठ, सुमित खड्का, वाशु लामा र नवराज सुब्बाले संगीत भरेका छन् ।
बहुचर्चित गीतहरू 'नेपाली नेपाली हामी नेपाली मधेशी होस् वा जनजाति हामी नेपाली दलित होस् वा तागाधारी हामी नेपाली', 'आफनो भाग्य आफै लेख्ने दिन आएको छ' जस्ता गीतहरूका साथै एलवममा 'सबै भन्दा धेरै मलाई देशको माया लाग्छ', 'देशको माया गर्नु भन्या आफैलाई चिन्नुरैछ', 'हिजोभन्दा आज राम्रो आजभन्दा भोली', 'यो ज्यानको माया के माया जन्मेको भूमि ठूलो रैछ,' र 'हे ! जन्मभूमि स्वर्ग हौ तिमी छौ सदा अटल' जस्ता गीतले मुलुकको समसामयिक परिवेशप्रति सजग गराएको छ । यसरी 'देशको माया' गीति एलवममा नवराज सुब्बाले नेपाल र नेपालीलाई सम्बोधन गर्ने प्रयास गरेका छन् ।

शव्द, भाव, कला, विचार सम्मिश्रति भाषिक महाशक्तिको सौर्न्र्द्यय नै रहेछ साहित्यको मूल तत्व । जीवन र जगतका अनुभव र अनुभूति अर्थात् देखाइ-भोगाइको प्रत्यक्षीकरणद्वारा हुने स्पर्श नै रहेछ साहित्यिक प्राप्ति । जीवनलाई जगतदेखि अलग्याएर हेर्दा परलोक विज्ञानको ‘अनसिन’ गर्तमा कति नरमाइलो छट्पटाइरहेको भेटिँदो रहेछ आफूलाई । आफूले साहित्य भन्नु जीवन नै रहेछ । अर्थात् जैविक क्रिडा । शव्द र भाषाको यो संसारमा रमाउने आदत भएपछि त्यसभित्रको सुख-दुःख, प्राप्ती-अप्राप्ती, सबै सबै नै सुन्दरताका प्रतीक बन्दा रहेछन् । त्यसैले नपढ्नु-नलेख्नु, नसुन्नु-नहेर्नुदेखि सधैं टाढा रहनु साहित्यिक जीवन र साहित्यिक सुखको कामना रहेछ । पछिल्लोपटक मैले पढिसिध्याएका कविताहरूमा भारतीय कवि अटलविहारी बाजपेयी (भारतीय पूर्वप्रधानमन्त्री) का कविताहरू थिए । साँच्चीकै शक्तिशाली कविताहरू । सरल शव्द, गहन भाव र विचार अनि कलाको प्रस्तुती जटिल अर्थबोध दिने जीवन्त कविताहरू । बोल्छन् -
अग्ला पहाडमा
रुखहरू हुदैनन्
बुट्टाहरू उम्रिदैनन्
न घाँस पात नै पलाउँछन्
जम्छ खाली हिउ
जो कात्रोझैं सेतो
र मृत्युझैं चिसो हुन्छ
खेल्दो खिल्खिलाउँदो नदी
जसको रुप धारण गरेर
आफ्नो भाग्यमाथि
थोपा थोपा रुन्छ ।

पढिसिध्याएर मैले आफ्नै पहिल्ला समयका प्रायोगिक कविताहरू पल्टाएँ । कतै म प्राविधिक बन्दै गइरहेको, जीवनलाई ज्यादै छोपेर प्रविधिले हराउन लागेको भैँm महसूस गरें । फेरि खोस्री हेरें -मेरो जीवन र जगतको अस्तित्व कवितामा । अनि झोक्किएर आफैसंग किन मैले जीवनलाई जीवन नलेखेर यन्त्र लेख्न थालेँ । यति सरल जीवनलाई जटिल देख्न थालेँ । मेरो अर्न्तर्द्वन्द्व चर्किदै गर्दा झ्याप्पै वत्ती गयो अर्थात् लोडसेडिङ । टेबुलमा मैनवत्ती बालेर मैले जीवनलाई हेरें । भूत, वर्तमान, भविष्य जताततै ‘लोडसेडिङ’ मात्र देखें । त्यही बेला लाग्यो हामी मुक्त छैनौं । हाम्रो जीवन प्रविधिदेखि मुक्त छैन । मैले आफूलाई मान्छे मात्र भेटाउन नसक्ने भएछु । खै त हामी बन्न सकेका । खै उज्यालिन सकेका आफै । लोडसेडिङले हाम्रो उज्यालो निभाइरहेछ । म यतिबेला बेलायतमा अध्ययन गरिरहेको मेरो कवि मित्र मुकुल दाहालको कविता कृति ‘सिमातित सिमान्त’ पनि सम्झिरहेछु -
ढोकामा ताला सोचमग्न छ
बुद्धलाई बन्द गर्नु हुन्छ कि हुँदैन ।

समयले हेरिरहेको दृष्य हो यो । एउटा कृति गाँसिएको छ यहाँसम्म आइपुग्दा । मैले वत्तीको मधुरो उज्यालोमा पढिरहेछु – कवि वैरागी काइँलाको भाषामा – एउटा आइर्सवर्गको सिर्जना अर्थात् कवि नवराज सुब्बाको कृति ‘बीच बाटोमा व्यूँझेर’ -
पहाड छाती ठोक्छ नशामा
घरीघरी ठोक्किन्छ भोकका भित्तामा
बिसाएर पीरका भारी बजाउँदै मुर्चुङ्गा
दन्त्यकथा बौराउन खोज्छ कुनै राजकुमारको
साइला-साइलीको गाग्री र ढाकरले
पार नपाएको त्यो अपार थुप्रो मात्र नभन न गाँठे !
जुरेलीको जुरो हो मेरो पहाड ।

कवि अर्थात् एउटा निर्बन्ध उडान । यही स्वतन्त्रताको मज्जा हुन्छ कवितामा । पलपलले छोइने, हरेक दृष्यले हेरिने, एउटा छुट्टै अनुभवको संसार बोकेर हिँडिरहेका यात्री हो कवि । वास्तवमा अनौंठो हुन्छ कविको सोचाइमा, हेराइमा, बुझाइमा यस्तै लाग्छ नवराज सुब्बाका कविताहरू भित्र छिर्दा । सरलताबाट छिरेर एउटा विकटता अथवा अप्ठेरो छिचोलेर निस्कुनु पर्छ पाठकले । हाम्रै जीवन, हाम्रै माटो, हामहिरू नै र हाम्रा भोगाइहरूका पोट्रेटहरू हुन् यी कविता । अँध्यारोसँग रिसाएको मान्छे झिसमिससँगै आँखामा उज्यालो लिएर र्फकन्छ यी कविता यात्रामा । सरलताभित्रको गहनता र भावुकता अनि उत्कृष्टता पढ्न र भेट्न पाइने उदाहरण नै हो यो कृति । समालोचक प्रा.डा. गोविन्दराज भट्टर्राईले भनेझैं ‘यी कोमल काँडा र सुन्दर फूलका कुरा’ नै हुन् ।
विकृति, विसंगति, अन्याय, अत्याचार, शोषण, उत्पीडनका कथाहरू नराम्रै मात्र अभिव्यक्त गर्न सकिन्छ भन्ने हाम्रो पुरानो लेखन शैली र सोंचलाई यी कविताहरूले सुझाव प्रस्तुत गरे झैं लाग्छ । कला साहित्यको गहना नै हो । राम्रो रंग संयोजन भएको तस्वीर सुन्दर लाग्छ । यो कविता कृति यस्तै छ । कवितामा बासना आउँछ अनि स्वाद पनि ।
एकदिन बगैँचाको
एउटा फूललाई
मैले सुटुक्क सोधेँ
रङ्गको स्वाद कस्तो हुन्छ ?
जवाफमा ऊ मुस्कुरायो
मैले फेरि सोधेँ
सुगन्धको आकार कस्तो हुन्छ ?
उसले मुन्टो फर्कायो पुतलीतिर ।

मैले प्रसंगवश उठाएको कवि बाजपेयीका कवितामाझैं सरलतामा उचाइँ भेटिन्छ नवराजको कविताभित्र । सबैखाले कविताहरूको संग्रह हो यो । तर, मानवीय संवेदनाको अत्यन्तै शिष्ठ र शालीन प्रयोगको प्रचुरताले यसलाई अन्तर हृदयको स्पर्श मान्नुपर्छ । व्यँग्यको गहन लेखन र सौहाद्रताको प्रयोगले फूलको झटारो हानेर विकृति ढाल्ने उनको स्वभाव इमान्दार देखियो – ‘मेरो राजनीतिभित्र’ -
खेल्दैछु बारीका झार
केलाउँदैछु मरुवा र खडेरीको षड्यन्त्र
गोड्दैछु भोक, रोगका जरा
तोड्दैछु एड्स र क्षयरोगको गठबन्धन !

वास्तवमैं हामी सधैंको आफ्नै बाँच्ने राजनीतिमा व्यस्त छौं जनता । माथि सदाबहार राजनीतिको खेती गर्नेहरू मौसमी भाषणको सपना बाँडिरहेका हुन्छन् । इतिहासदेखि भविष्यसम्म लोडसेसडङ नै मात्र देखिन थालेको समय चेतना व्याप्त छ वरिपरि । यो बेला कवि इमान्दारीकासाथ आफ्नै राजनीति गरिरहेका छन् – एड्स र क्षयरोगको गठबन्धन तोडिरहेछन् । जीवन मेरो शब्दकोशमा कवितासंग्रह र मनको मझेरी निबन्धस)ग्रह प्रकाशनमा ल्याइसकेका नवराजको यो पछिल्लो कृति नेपाली कविता फाँटमा थपिएको एउटा सुन्दर प्राप्ति हो । बधाई छ कविलाई निरन्तरताको कामनासहित । हेपिएका, छोपिएका र सीमांन्तकृतहरूको आवाजको ‘इका’ उनको कलमले सुनिरहोस् । अनि हाम्रो जीवनको लोडसेडिङ हटाउन यसरी नै जुरमुराइरहोस् ।

One, who does not know how to portray pain and sadness in art of words, can’t be a true poet. The under review anthology of poems by Nawa Raj Subba entitled Bich Batoma Byunjhera, however, shows that he has this art. Similarly, one who fails to be brief and enlarged according to the demand of theme, also can’t be a poet. Composer Subba has succeeded to demonstrate this quality also. So, he is definitely a poet, whose contribution to the genre of the Nepali poetry is noticeably strengthening in recent times.

With this brief background note, now let’s enter into the publication. The book of Bich Batoma Byujhera contains seventy-seven poems written by Subba within one year of 2063 BS. Being a tumultuous and convulsive year, the year 2063 remained a meaningful time in terms of creativity to the poet. In this changed context, Subba’s poetical mind and thought prepare for changes and call of time is a thing of paramount importance to him. No doubt, Nepal of tomorrow is a vocal Nepal. Every body speaks, dominance vanishes and inclusiveness comes to the fore and right and duty will remain intact with all the citizens in new times. Subba as a poet has tried his best to present this call of time in words through the medium of this book.

His own words explain it better:

I’m a tribal
Came here like a falling star
And, now I crossed the river Mechi
Just understand
A garden’s flower fell!

These are a few lines of Subba’s poem entitled “Satar’s Declaration”. Satar, a poor and declining community in Terai, speaks to attract the country’s attention towards him in newer times of Nepal in this poem.

Truly speaking, Subba’s knack of expression is poetical. His messages are clear and in embellished form. He explains in short, but when theme demands more he takes some length. However, the core point to him is to be sweet. Subba’s anthology of poems entitled Bich Batoma Byunjhera is full of these features.

One thing, which needs to be understood while reading Subba’s poetry, is trying to grasp the meaning of enigmatic nature of life. Some explanation about title poem of the book better clarify this. In fact, life is full of hurdles and man’s struggle to overcome them has to be taken as the beauty of life. No matter how much time it takes and no matter how much energy it consumes, such efforts should not be demeaned. Subba’s reference for symbolic illusions and delusions of life in the form of snake in Bich Batoma Byunjhera provides a power to move ahead amidst troubles and woes.

Sometimes the poet has become philosophical as rightly observed by noted critic Dr Govinda Raj Bhattarai. This inclination seems to be meaningful also because when many other subjects fail to find substantial analysis, the philosophy comes before life to show the light at the end the tunnel. Finding the unique talent of creativity in the poet, senior litterateur Bala Krishna Pokhrel too suggests Subba to keep up more poetical broodings in the days to

The cover page created by Times Creation is nice-looking and meaningful. In essence, the book is interesting.

————————————————————————
The Rising Nepal “Friday Supplement” from website  http://www.gorkhapatra.org.np/detail.php?article_id=12897&cat_id=10,  visited on 24 January 2009.