यस अघि दुईवटा साङ्गीतिक एल्बमहरू ‘देशको माया’ देशभक्तिगीत र ‘लुकेको रहर’ गजल एल्बम मैले बजारमा ल्याइसकें । यो ‘अमूल्य जीवन’ मेरो तेस्रो गीति एल्बम हो । पछाडि फर्केर हेर्दा मेरो पहिलो एल्बम ‘देशको माया’ मार्फत् देशमा लोकतन्त्र, गणतन्त्र आएको ऐतिहासिक कालखण्डमा देशले भोगेको संक्रमणकालको पुकार र नेपाली जनताको आवाजलाई प्रतिविम्बित गर्ने प्रयास गरें । यसैगरि मेरो दोस्रो गीति तथा गजल एल्बम मार्फत् गीतसंगीत क्षेत्रलाई सम्मान र सेवा गर्ने हेतुले गजल जस्तो गहन विधामा प्रवेश गर्दै केही अञ्जुली स्वाद र भाव श्रोताहरूमाझ पस्कने प्रयास पनि गरें । अहिले यस्तो लाग्छ, मेरो तेस्रो गीति एल्बमको लोकार्पणमार्फत् मैले लामो समयसम्म मभित्र लुकेर बसेको जुन रहर थियो त्यो पूरा गरें । साँच्चै भन्ने हो भने बरु यो एल्बमलाई लुकेको रहर शिर्षक दिँदा अझ अर्थपूर्ण हुने थियो । तर एउटा कृतिलाई आफैले दिइसकेको नाम फेरि अर्कोलाई दिन सकिंदैन, यति जान्दाजान्दै पनि म यो तर्क किन मात्र गरिरहेको छु भने, मेरो दोश्रो गजल एल्बम यद्यपि मेरो जीवनमा निकै लामो समयावधि मभित्र लुकेको बसेको रहर नै थियो तर त्यो रहर भन्दा पनि अझ पुराना रहरहरू हुन् ‘अमूल्य जीवन’ भित्रका मेरा सांगीतिक कोशेलीहरू ।

यस एल्बममा जम्मा नौवटा गीतहरू संग्रहित छन् । जसमा मेरो एकल शब्द रचना र एउटा गीतमा संगीत र अर्को एउटा गीतमा स्वर पनि आफैले दिएको छु । गीत रचनाकाल हेर्दा वि.स. २०३२/३३ साल देखि २०६८ सालभित्र रचना गरिएका गीतहरू समाविष्ट छन् । गीतकारको उमेरका हिसाबले बाल्यकाल, युवाकाल र वयस्ककाल खण्डमा लेखिएका रचनाहरू यसमा संग्रहित गरिएका छन् । एल्बममा संग्रहित गीतमध्ये एउटा गीत चालिसको दशकमै रेडियो नेपालमा रेकर्ड भई बजेको र अन्य दुई गीत केही वर्ष यता एफ.एम. तथा संचारमाध्यममा पनि बज्दै आएका गीतहरू हुन् । गायक गायिकातर्फ नेपाली सङ्गीत क्षेत्रमा स्थापित गायक सूर्य थुलुङ, नरेन्द्र प्यासी, सुमित खड्का देखि नवोदित गायक गायिका डी.बी.राई, सुनिता लिम्बू रहेका छन् । साजन राईले पाँचवटा गीतहरू संगीतबद्ध गर्नुभएको छ भने तीनवटा गीतमा स्वर समेत यस एल्बममा दिनु भएको छ ।
‘अमूल्य जीवन’ को पहिलो साङ्गीतिक प्रस्तुती रहेको छ– सहिदलाई सलाम । यो गीतको रचना एक मित्रको आग्रहमा भएको हो । केही वर्ष अघि एकदिन मलाई वहाँले कुनै एक राष्ट्रनेताको जन्मोत्सवमा आयोजित कुनै राजनीतिक दलको समारोहको लागि गीत लेखिदिन भन्नुभयो । मैले पनि तत्काल हुन्छ भनिदिएँ । कसैको स्तुतिनिम्ति गीत लेख्न मलाई पटक्कै मन नपर्ने भएका कारणले होला गीत थाल्न मलाई कठिन भयो । पंचायतकालदेखि नै राष्ट्रियगीतको नाममा व्यक्तिगतस्तुति लेखिने र गाइने राष्ट्रिय गीतप्रति मेरो वितृष्णा थियो जो अझै पनि कायमै रहेछ । तैपनि कसैको विषयमा गीत लेख्नै परेमा सही पात्र सहिद नै हुनसक्छ भन्ने ठम्याएर मैले यो गीत लेखें र शिर्षक दिएँ ‘सहिदलाई सलाम’ । उक्त गीतसहितको गीतसङ्ग्रहलाई साझा प्रकाशनबाट सोही शिर्षकमा पुस्तक पनि प्रकाशित भइसकेको छ, सोही गीतलाई एल्बमको पहिलो कोसेलीको रूपमा राखेको छु । युवा संगीतकार तथा गायक साजन राईले यसमा संगीत र स्वर दिनुभएको छ ।
एल्बमको दोस्रो गीत अर्थात् युवागीतको सिर्जना प्रसङ्ग पनि केही रोचक नै रहेको छ । एकदिन एकजना युवा संचारकर्मीले मलाई फोन गर्नुभो र आग्रह गर्नुभयोे— दुव्र्यसनसम्बन्धी एउटा गीत लेखिदिनु प¥यो भनेर । मैले पनि मेरो पेशागत जनस्वास्थ्य क्षेत्रसंग सम्बन्धित विषयवस्तुमा लेख्ने कामलाई अवसर र चुनौतीका रूपमा स्वीकारें र हुन्छ भनिदिएँ । कस्तो परिदृश्यको लागि वा कस्तो फर्मेटमा गीत चाहिएको हो भनेर फोनमार्फत् सबै कुराको पृष्ठभूमि त थाहा भएन । तैपनि आफ्नै हिसाबले आफ्नै दृष्टिकोणले गीत रचना गरें अनि गीत रच्दारच्दै गुनगुनाएँ र संगीत सिर्जना पनि सोहि बखत गरें । पछि आफ्नै उपस्थितिमा गायक सुमित खड्काले बिट्स डिजिटल स्टुडियो विरानगरमा उक्त गीत रेकर्ड गर्नु भयो । यो गीत आम युवाको लागि सन्देशमूलक र जीवनदायक छ भन्ने मैले ठानेको छु र एल्बमको शिर्षक पनि यही गीतको भावलाई पनि समेट्ने गरि छानेको छु— ‘अमूल्य जीवन’ भनेर । मैले यो गीतलाई विश्व एड्स दिवस—२०११ अर्थात् डिसेम्बर १ का दिन विराटनगरमा आयोजित एक समारोहमा प्रथम पटक सार्वजनिक गरें जसलाई कान्तिपुर एफ.एम.ले पनि सोहि दिन पटक पटक प्रसारण ग¥यो— ‘अमूल्य यो जीवनलाई नफालौं है खेर, दुव्र्यसनलाई चिनेर टाढै बसौं हेर’ ।

एल्बममा तेस्रो गीत रहेको छ— ‘ए बहार तिमीसंग हाँसू हाँसू लाग्छ, आँशु पुछि तिमीसंग नाचूँ नाचूँ लाग्छ’ । यो गीत सम्भवतः मेरो जीवनको पहिलो गीत रचना हो । गीत मैले २०३२/३३ सालतिर १३/१४ वर्षको उमेरमा त्यस्तै ८/९ कक्षामा पढ्दाखेरि रचना गरेको थिएँ । हाल यो गीत मैले बिर्सेको रहेछु । आजकल मैले एल्बम निकालेको देखेर मेरी बहिनी सरलाले एकदिन मलाई झस्काइन्— ‘दाई तपाईको एउटा पुरानो गीत थियो नि ! ‘ए बहार…’ भन्ने, त्यसलाई पनि रेकर्ड गर्नु नि !’ केहीबेर कुराकानी गरे पछि मलाई त्यो क्षणको याद आयो । सरस्वती माद्यमिक विद्यालयको एक साँस्कृतिक कार्यक्रमको लागि भनेर उक्त गीतलाई मैले रचना गरेको थिएँ अनि रेडियोमा त्यसबेला बज्ने एक लोकप्रिय गीतको धुनमा मैले उक्त गीतलाई गाएर उनै सरला बहिनीलाई साँस्कृतिक कार्यक्रममा नचाएको रहेछु । उनी नाचेको गीत भएकाले गीतको शब्द उनलाई अझैसम्म याद रहेछ । उनीबाट फेरि गीत सम्झेपछि मेरो मन प्रफुल्ल भयो । तर यो गीतलाई अब कसरी जगाउने होला भनेर चिन्ता र दायित्वबोध पनि भयो । एकदिन युवा संगीतकार साजन राईलाई गीतको पृष्ठभूमि बताएँ र शब्द पनि थमाएँ । २०६५ सालतिर यस गीतको नयाँ संगीत पनि सिर्जना भयो । उक्त गीतलाई नवोदित तर प्रतिभाशाली गायिका सुनिता लिम्बूको स्वरमा इटहरीस्थित रिभ्स डिजिटल स्टुडियोमा रेकर्ड गरियो । करिव ३५ वर्ष अघि यसरी रचना गरेको जीवनको पहिलो शब्दरचना आज साढेतीन दशक पछि एउटा गीत बन्यो । जुन गीत आज सुन्दा मलाई मेरो अतीतको मीठो याद र आनन्द आउँछ, जुनबेला म भरखरै हारमोनियम सिक्दैथिएँ र हारमोनियसंगै गीत गाउन सिक्दै थिएँ ।

आफैलाई आज के अचम्म लाग्छ भने, म त्यस्तो उमेरमा पनि के–कस्तो पीडाबोध गर्दो रहेछु । गीत सुनेर मलाई मेरी पत्नीले पनि जिस्कदै सोध्छिन्— ‘हैन त्यो उमेरमा पनि तपाईलाई त्यस्तो के पीडा थियो ?’ जसको जवाफस्वरुप अहिले म न केही अभिव्यक्त गर्न सक्छु न त लेख्न नै सक्छु, केवल हाँसेर टारिदिन बाहेक अरू के नै गर्न सक्छु र !

‘अमूल्य एल्बम’ मा रहेको चौथो गीतको स्थायी यस्तो छ— ‘सोध्न मन लाग्छ प्रितम, भेट्न मन लाग्छ, नमिलेको एउटा प्रश्न सोध्न मन लाग्छ’ । यो गीत मैले २०४९ सालमा रचना गरेको गीत हो । वास्तवमा यो गीतमा त्यसबेलाको मेरो अन्तरआत्माको आवाज थियो तर संगीत नपाएर यत्तिकै डायरीमा लामो समयसम्म थन्केर बस्यो जसलाई ‘जीवन मेरो शब्दकोशमा’ कवितासङ्ग्रहमा २०६३ सालमा प्रकाशित गर्ने अवसर बल्ल मिल्यो । २०६३ सालतिरै होला युवा संगीतकार साजन राईसितको पहिलो भेटमा मैले उक्त पुस्तक वहाँलाई उपहार स्वरुप दिंदै यस सङ्ग्रहभित्रका गीतहरू मध्ये जुन गीतले तपाईको मन छुन्छ छोएमा सोगीत संगीत गरिदिनु होला भनेको थिएँ । केही हप्तापछि वहाँले मलाई फोन गर्नुभो संगीत तयार भयो सुन्न आउनु होला भनेर । म पनि उत्साहित भएर मेरो शब्दरचनामा भरिएको संगीत सुन्न विराट कला केन्द्र गएँ । संगीतको डमी बनाउनलाई साथमा ध्वनि रेकर्डर पनि बोकेको थिएँ । साजन राईले हारमोनियममा मेरो बब्द जब गाउन थाल्नु भयो तब म अत्यन्तै भावविभोर भएँ । मलाई मेरो अतीतको याद आयो, मैले गीत रचना गर्दाको अवस्थाको चित्र मेरा आँखा वरिपरि नाच्न थाले, अनायास आँखा रसाए, भक्कानो फुट्ला जस्तो भएर छाती भरिएर आयो । सम्हालिएँ, देख्छु— छेऊमा मेरी पत्नि पनि छिन्, अनि वरिपरि प्रशिक्षण केन्द्रका चेलीहरू बसेर गीत ध्यानपूर्वक सुनिरहेका छन् । हत्तपत्त आफूलाई नियन्त्रित गर्दै संयमित बन्न कोशिस गरें र सुटुक्क पसिना पुछेझैं आँशु पुछें । यसरी साजन राईसंगको पहिलो पटकको सहकार्यमा सोचेभन्दा राम्रो संगीत सिर्जना सुनेर म वहाँसित निकै प्रभावित भएँ । अब मैले आफ्नो सुसुप्त सांगीतिक यात्रालाई अगाडि बढाउने अठोट पनि त्यसैबेला गरें ।

त्यसपछि ‘सोध्न मन लाग्छ प्रितम् भेट्न मन लाग्छ’ बोलको उक्त गीतलाई मैले गायक नरेन्द्र प्यासीको स्वरमा काठमाडौं स्थित गुञ्जन स्टूडियोमा रेकर्ड गरें । संगीतकार भूपेन्द्र रायमाझीले सङ्गीत एरेञ्ज गर्नुभयो तर समयाभावले हतार हतार रेकर्ड गर्नु परेकाले यसमा अझै पनि केही सुधार गर्न सकिने अवस्थामा गीत तयार भएको छ । कुनै दिन फेरि स्वयम् संगीतकार साजन राईकै स्वरमा उक्त गीतलाई पुनः रेकर्ड गरेर गीतसंगीतलाई अरू जीवन्त बनाउने अठोट छ ।

‘अमूल्य जीवन’ एल्बममा रहेको पाँचौ गीत छ— ‘सिमलको भुवासरि उड्छ मेरो मन खस्नु कहाँ बस्नु कहाँ छैन ठेगान’ । ‘जीवन मेरो शब्दकोश’ कवितासङ्ग्रह भित्र रहेको एक गीतमा रहेको वाक्यांश ‘मन पुग्छ रनवन संगी डाक्दै होला’ ले संगीतकार साजन राईलाई सारै मन छोएछ । यही भावमा एउटा गीत लेखि दिनु होस् भनेर आग्रह गर्नु भयो । मैले हाम्रो देशको अवस्था हेरें, शान्ति प्रक्रिया सुरु भएको थियो तर अनिश्चयको बादल फाटेको भने थिएन, नेपाली युवाका नियति केलाएँ र आफूलाई पनि नियालें एकपटक र पुगें आफू जन्मे, हुर्केको अनि खेलेको पहाडमा । बाल्यकालमा चैतमा सिमलको फेदमा सिमलका बियाँ टिप्दै खाँदा माथि बोटबाट बतासको लहरसितै उड्दै झर्ने सिमलको भुवामा मेरो मन पुग्यो र उसरी नै नाच्न थाल्यो मन । यसरी मैले यो गीतको रचना गरें जसलाई संगीतकारले पनि रुचाउनु भयो र मीठो संगीत भर्नुभयो । यो गीतलाई आजभन्दा तीनचारवर्ष अघि नै इटहरीस्थित रिभ्स डिजिटल स्टुडियोमा रेकर्ड गरियो र गीतलाई केही संचारमाध्यममा र आफ्नै वेभसाइटमा पनि राखें । गीतलाई धेरैले रुचाए, वेभसाइटमा पनि धेरै मात्रामा डाउनलोड भयो । तर जब म यो गीतलाई पनि एल्बममा संग्रहित गर्ने अवस्थामा आइपुगें तब गीतको समीक्षा गर्दा यसमा केही सांगीतिक र प्राविधिक पक्षमा सुधार गर्नुपर्ने देखें । यसैले पुन एकपटक केही वाद्यवादन थपें र रिमिक्स पनि गरें र यथासम्भव प्रसारणयोग्य बनाएँ कि भन्ने ठान्दै अमूल्य जीवन एल्बमको एक अङ्गको रूपमा यसलाई राखेको छु ।

अमूल्य जीवन एल्बमको छैटौं गीत बोल्छ— ‘फूलभित्र लुकि घोच्ने काँडा खोज्दैछु, बैगुनीलाई गुनले जित्ने माया रोप्दैछ’ु । अलि पपशैलीको संगीत र स्वरमा युवाहरूलाई लक्षित गरेर तयार पारिएको यस गीतको संगीतकार धीरज श्रेष्ठ र गायक डी.बी.राई हुनुहुन्छ । संगीतकार धिरज श्रेष्ठ र गायक डी.बी.राई दुवैजनाको प्रतिभाबाट म प्रभावित छु । गीतले मलाई पनि नयाँ स्वाद र सन्तुष्टि दिएको छ ।

अमूल्य जीवन एल्बमको सातौं गीत पनि छैटौं गीतझैं युवावर्गलाई लक्षित गरिएको गीत हो । मलाई एक दिन साजन राईले स्टेजमा गाउने खालको तथा दर्शकलाई पनि नचाउन मिल्ने खालको गीत लेखिदिन आग्रह गर्नुभयो । साजन राईलाई नै लक्षित गरेर रचना गरेको गीत बोल्छ— ‘सागर भन्दा गहिरो भयो हाम्रो माया, सगर भरि फैलियो चोखो हाम्रो माया’ ।

अब आएर आठौं गीतको कुरा गर्दा यसले मलाई विगत सम्झाउँछ । पंचायतकालमा रचेको गीत हो यो । त्यसबेलाको राजनीतिक अवस्थामा पिल्सिएको तनलाई तथा प्रेममा छट्पटाएको मन एकसाथ लत्पत् पार्दै मैले रचेको गीत हो— ‘विवशताले बाँधिएको मान्छेको जीवन, पिँजडाभित्र छट्पटिरहने मैनाझैं यो मन’ । मलाई के कुराको राम्रो हेक्का छ भने कविशिरोमणि श्री लेखनाथ पौडेलको ‘पिंजडाको सुगा’ कवितामाझैं म पनि गीतको माध्यमबाट एउटा कालखण्डको चित्रण गर्दैछु । मैले वि.स. २०३८ सालतिर रचना गरि रेडियो नेपालमा रेकर्ड गरिएको गीत हो यो । जसलाई सूर्य थुलुङले संगीत र स्वर दिनु भएको छ । यो गीत तीस चालिसको दशकमा रेडियो नेपालमा निकै बजेको पनि थियो । केही वर्ष अघि मैले उक्त गीत रेडियो नेपालमा खोजें तर त्यहाँ पाइन । बल्ल बल्ल मित्र सुर्य थुलुङबाट यो गीत प्राप्त गरें । पुरानो प्रविधिमा रेकर्ड भएकोले आवाजको स्तर केही कमजोर भएता पनि प्राविधिकको सहयोग लिएर यथासम्भव स्तर उकास्ने प्रयास गरेको छु । यस गीतलाई हालै सूर्य थुलुङले अत्याधुनिक स्टूडियोमा पुनः रेकर्ड गर्नुभएको छ जसलाई भविश्यमा ल्याउन सकिन्छ । तर यो गीत र यसको आवाज मेरो निम्ति ऐतिहासिक चिनो हो जोसित मेरो भावना गाँसिएको हुँदा अमूल्य जीवन एल्बममा उही तीसवर्ष पुरानो गीतलाई मेरो अतीतको निसानी स्वरूप प्रस्तुत गरेको छु ।

एल्बमको नवौं तथा अन्तिम गीतमा मेरो आफ्नै स्वर पनि संग्रहित छ । यो गीत मैले २०३५ सालमा रचना गरेको गीत हो र त्यही साल रेडियो नेपालबाट आयोजित आधुनिक गीत प्रतियोगितामा गाएको पनि थिएँ । एकजना सहपाठीले उक्त गीत रेडियोबाट टेप रेकर्ड गरिदिनु भएछ, मलाई वहाँले पछि उपहारस्वरूप दिनु भयो । टेपमा राख्दा राख्दा यत्रो वर्षमा आवाज पनि बिग्रने अवस्थामा पुगेके थियो । त्यसलाई १० वर्ष अघि मैले पुनः कम्प्यूटरमा एमपीथ्री फरमेट बनाएर संग्रहित गरें । संगीतकार प्रेम भट्टचन जोसंग अहिले भेट नभएको लगभग तीसवर्ष जति भयो । अतीतलाई सम्झदै गीतलाई जीवन्त बनाउँन पुनः एकपटक जुर्मुराएँ । आज म मेरा सहपाठी प्रेम भट्टचनलाई उनीद्वारा संगीतबद्धगीत फेरि सुनाउन र उनलाई समर्पित गर्न लालायित भएको छु । केही महिना अघि यो गीतको बारेमा मैले फेसबुकमा चर्चा गरेको थिएँ । महाराजगञ्ज क्याम्पस पढ्दाका मेरा सहपाठी रमेश खोजु श्रेष्ठले प्रतिक्रिया दिनुभो— ‘हैन यो गीतको बोल त सयपत्रीको थूँगाभित्र हैन र ? म त बेलाबेला त्यसरी नै पो गुन्गुनाउँछु त !’ म छक्क परें । मलाई लागेको थियो यो गीतको बारेमा शायद सुन्ने बुझ्ने छैनन् होला । तर सहपाठी रमेशजीले तीनदशक पछि त्यसरी कुरा कोट्याइ दिंदा म रोमाञ्चित भएँ । आहा ! मेरा त्यसबेलाका केही साथीहरूले आज संसारमा छरिएता पनि मेरो पुरानो गीत अझै सम्झेका रहेछन् । मैले फेसबुकमैं जवाफमा रमेशजीलाई स्पष्टिकरण यसरी दिएँ— पहिले गीत रच्दा उक्त गीतको बोलमा ‘सयपत्रीको थूँगाभित्र मायालुको वास्ना पाउँछु’ थियो । जब मैले रेडियो नेपालको आधुनिक गीत प्रतियोगितामा गाएँ तब मेरा कक्षाकै सहपाठी सावित्री दिदीले आपत्ति जनाउनु भयो— ‘यो सयपत्री फूल त तिहारमा लगाइने चेलीमाइतिबीचको पवित्र प्रतीक हो । यसलाई मायालुको लागि प्रयोग गरेछौं’ भने पछि म झसङ्ग भएँ । हुन त मैले गीत रचना गर्दा सयौं फूल मध्येकी तिमी एक फूलबाट भन्ने सोचेर सयपत्री भन्ने शब्द चयन गरें तर फूलको सन्दर्भबारे उति ध्यान नदिएको रहेछु भन्ने पछि महसूस भयो । यसैले मैले यो गीतलाई ‘जीवन मेरो शब्दकोशमा’ कवितासङ्ग्रहमा प्रकाशित गर्दा ‘गुलाफको थूँगाभित्र मायालुको वास्ना पाउँछु’ भनि सच्याएँ । गायनको दृष्टिकोणबाट हेर्दा सयपत्री शब्दोच्चारण मीठो सुनिन्थ्यो । गीतमा गुलाफ शब्दोच्चारण त्यो पनि सुरुमा गर्नुपर्दा मलाई गाउन निकै असजिलो महसूस भएको थियो । तीनदशक अघिको उमेरमा जुन जोस र जाँगर थियो त्यसलाई केवल सम्झेर गाउनु पर्ने अवस्थामा गीत रेकर्ड गर्नु पर्यो । उहीले उमेरमा रहर हुँदा मौका पाइएन र लामो समयसम्म सुसुप्त रहेको रहर यति ढिला आएर पूरा गर्दा यो उमेरमा मैले आफूले पहिले जस्तो गाउन नसकेको महसूस भयो तैपनि जसलाई म मेरो प्रतिवद्धताको निसानीस्वरूप राख्न चाहन्छु ।

अन्तमा, म के भन्न चाहन्छु भने मेरा सबै सांगीतिक कोशेलीहरू मेरा रहरहरू पनि हुन् जो कत्तिको सार्थक भए वा भएनन् अब श्रोता र समयले पनि बताउने पालो आएको छ । यस आलेखमा मैले गीतलाई ‘मेरो’ भनेर सम्बोधन गर्दा मलाई कता कता अप्ठेरो महसूस भएको छ । कुनै गीत भनेको लेखक अर्थात् गीतकार, संगीतकार, गायक, वाद्यबादक सबैको सामुहिक प्रस्तुति हो । कुनै पनि गीतमा लेखक, संगीतकार र गायक सबैको सामूहिक महत्व र हक हुन्छ । तापनि गीतको भावभूमि अथवा पृष्ठभूमिको परिकल्पना सर्वप्रथम गीतकारबाटै हुने भएकाले गीतको सुरुमा गीतकारकै नाम लिइने गरिन्छ । यस अर्थमा मेरो तेस्रो गीति एल्बम ‘अमूल्य जीवन’ का बारेमा केही कोरें । एउटा कुरा म के स्पष्ट पार्दैछु भने मेरा सबै साङ्गीतिक कोशेली अब हामी सबैका साझा साङ्गीतिक सम्पत्ति हुन्, जसलाई अब उचित माया र सम्मानको खाँचो छ ।

कुरो त्यस्तै २०३० सालतिरको होला जुनबेला म १०/१२ वर्षको थिएँ र सरस्वती माद्यमिक विद्यालय हाम्पाङमा ६/७ कक्षामा पढ्दै थिएँ । हुन त त्यसबेला सुन्तला गाउँमा किन्ने बेच्ने त्यति चलन थिएन । प्रायः हाटमेलामा मात्र सुन्तला किनबेच हुन्थ्यो । तर हाम्रो विद्यालयकै अलि माथि कामाहाङ लिम्बूको ठूलो सुन्तलाबारी थियो । त्यसबेला साठी नाघेका जस्ता देखिने उनी आफूलाई सूर्ती, मसला किन्न अलिअलि सुन्तला घरमा आउने विद्यार्थीहरूलाई बेच्दथे । त्यसबेला सुन्तला रुपैयाको तीसदेखि चालिस दाना पाइन्थ्यो, त्यसमा अझ एकदुई दाना थप पनि पाइन्थ्यो ।

मंसिर महिना लागेपछि प्रायः दिनहुँ सुन्तला खाइन्थ्यो । एकदिन टिफिनमा सुन्तला खान भ्याइएन । हाङपाङ हुलाक भवन बनेको थियो तर ठेकेदारले सरकारलाई हस्तान्तरण नभएकोले होला भवन प्रयोगविहीन अवस्थामा थियो । जुन भवन मेरो घर, विद्यालयबाट एकदमै नजिकै थियो । घरमा भेला भएर बेलुका पढ्नु भन्दा अलि बेग्लै घरमा स्वतन्त्रपूर्वक पढ्ने हेतुले हामी ३/४ जना विद्याथीहरू घरमा खाना खाएर राती भेला भएर त्यहाँ पढ्ने गर्दथ्यौं । उमेरका हिसाबले मेरा तीनैजना साथीहरू म भन्दा अलि छिप्पिएका थिए । किशोरकुमार विष्ट जसलाई भुसतिघ्रे भनेर गाली पनि गरिन्थ्यो हेर्दैमा पहलमान जस्ता, केटी जिस्काउन पछि नपर्ने, गुरुसंग विवाद गर्न नहट्ने तर सटफूट र फूटबलका राम्रा खेलाडी थिए । यति मात्र हैन उनको घरमा हलैंण्डमा बनेको ६ ब्याट्रि लाग्ने फिलिप्स रेडियो पनि थियो । रेडियोमा बज्ने नयाँ नयाँ गीत उनी टिप्दथे र हामीलाई सुनाउने गर्दथे । अर्का थिए दिलबहादुर लिम्बू साइनोले मेरा काका, कक्षामा पनि मभन्दा वरिष्ठ थिए तर उनी प्रायः हाटबजार नटुटाउने र रातभरी धान नाच्ने अनि कक्षामा निदाउन खोज्ने तर फूटबल, भलिबलमा अग्रणी थिए । अनि अर्का थिए मभन्दा एककक्षा वरिष्ठ पराशर रिजाल उनीसँग मेरो स्वभाव अलि मिल्दथ्यो । सोझो, कम बोल्ने तर मजाले जिस्कने जे भने पनि मान्ने कहिल्यै नरिसाउने भएकाले पछि मैले उनीसित मित पनि लगाएँ । हामीलाई नजानेको सिकाइदेओ हामी अलिअलि खानपीन गराउँला यस्तै लोभ देखएर हो कि कसरी हो ती २ जना बलिया साथीहरूको वीचमा हामी फूच्चे दुई भाईहरू सम्झौता गरेर बस्यौं । ती दुई भाई जतिसुकै बलवान भए पनि सहपाठी किशोरकुमारले मबाट केही सिक्नुपर्ने भएकोले होला मसित नम्र व्यवहार गर्दथ्यो ।

एकदिन पढ्दापढ्दै रातको १०/११ बज्यो । हामीलाई तिर्खा लाग्यो । खानेपानीको ब्यवस्था कोठामा थिएन । राती कसैलाई उठाएर पानी खाने आँट पनि आएन । दिउँसो सुन्तला खान नपाएको कुरा पनि भरखरै गरिएको थियो । यत्तिकैमा किशोरले भन्यो — “हिंड मसित तिमीहरूलाई म सुन्तला खुवाउँछु !” यसअघि पनि कहिलेकाहिँ किशोरले कुखुराको अण्डा उसिनेर बाटामा लुकाएर राख्थ्यो र हिंड मसित भनेर लगेर उसिनेको अण्डा खुवाउँथ्यो । नून नपुगेर उसिनेका अण्डा खाँदा निकैचोटि अड्केर निक्कै अप्ठेरोमा परेका थियौं । यस्तै होला भनेर हामी बाँकी तीनै भाईले सहमति जनायौं र उनको पछि पछि लाग्यौं । “नडराइकन मेरो पछिपछि आओ है !” भन्दै किशोरकुमार र दिलबहादुर अघिअघि अनि म र पराशर पछिपछि हिड्दै भरखरै बारीमा कोदोे काटिएको नलका ठूटाले खुट्टा घोच्दै गरेता पनि हामी उत्सुकतापूर्वक अलिअलि जूनको टहकमा उनीहरूको पछिपछि लाग्यौं । बेलाबेलामा हामी गुनगुन बोलेको बेलामा “चूप चूप” भनेर हामीलाई चोरजस्तै सुस्तरी हिंडाइयो ।
हिंड्दाहिंड्दै जब हामी हाम्रो छिमेकी विष्टबाको सुन्तलाबारीनेर पुग्यौं मलाई अलि शंका र डर पनि लाग्यो । तापनि विष्टबा र किशोरकुमार नातेदार भएकाले ठूलोबाआमासित मागेर कतै लुकाइ राखेको होला कि भन्ने पनि लाग्यो । पराशर र मलाई चर्पीको छेऊनेर बसि राख्ने आदेश दिएर उनीहरू अर्थात् किशोरकुमार र दिलबहादुर टर्च बोकेर नबालिकनै अँध्यारोमा अलप भए । अलि पछि सुन्तलाको बोटमा टर्च पिलिकपिलिक बलेको देखियो । तब मात्र पत्ता लाग्यो कि यी बजियाहरू त सुन्तला चोर्न पो गएछन् । तब मात्र हामी सुन्तला चोर्न अर्काको बारीमा छिरेका रहेछौं भन्ने पक्का भयो । हामी जाडो र डर दुवैले भित्रबाहिर काप्न थाल्यौं । यत्तिकैमा विष्टबाको घरभित्र बत्ती बलेको ढोकाको च्यापबाट देखियो । हामी सशंकित भयौं । एकछिन पछि भित्र गड्याङ गर्दै चुक्कुल खोलेको पनि सुनियो । अब भने डरले हाम्रो सातो उड्यो । उता बोटमा हे¥यो साथीहरू बोटमैं सुन्तला टिप्न ब्यस्त छन् । बोट घरको छेऊमै छ । सुन्तलाबोट तिरकै ढोका पनि केहीबेरमा खुल्यो । अब भने म र पराशर भाग्यौं खोल्सातिर कोदोघारी माड्दै उफ्रदै । हतारमा पराशरको त एउटा चप्पलै खुस्केछ कोदोबारीमा । भाग्दाभाग्दै सोच्यौं दुईजना साथीहरू कुमार र बहादुर पनि हामीजस्तै भागे होलान् । खोल्साछेऊको बाटोमा पुगेपछि हामीले बल्ल लामो सास फे¥यौं र विरालोको चालमा उभों डेरातिर लाग्यौं । हामी डेरामा पुगेको केहीबेरमा स्याँस्याँ र फ्याँफ्याँ गर्दै दुई साथीहरु दौरा र कमिजको फेरमा सुन्तला लिएर आइपुगे ।
सुन्तला तास्दै कपाकप खाँदै हामी मरिमरि हाँस्न थाल्यौं । किशोरकुमार भन्दै थिए “मलाई सुन्तला बोक्न अप्ठेरो भइरराखेको थियो त्यसैले ए ! थाप थाप भनेर भनेर टुक्रुक्क बसेको मान्छेलाई तिमीहरू होलाऊ भन्ठानेर बोलाउँछु त बोल्दैनौ, यसो टर्च बालेर हेरेको त विष्टबा पो दिसा गर्न बसेका रहेछन्, बाफ रे ! टाप कस्यौं नि हौ ! त्यहाँबाट खै कसरी आइपुगियो पत्तै भएन” भनेर लामो सास ताने पछि हाम्रो हाँसोको फोहरा झन् फुटेको थियो ।

हाम्रो चोरी पक्राउ हुने क्रम यसरी त्यहीँबाटै सुरु भएको हामीलाई त्यसबेला थाहा भएन । हामी त सकुसल फर्कियौं भन्ठानेर विजयमिश्रित हाँसो गुन्जाएर गफ हाँकि रह्यौं हुलाकघरको एउटा कोठामा रातको एकदुई बजेसम्म । त्यो दिन तिथीको हिसाबले पन्चमी परेको रहेछ । हरेक पन्चमीको दिन तल मिचिरिङमा पंचमी बजार लाग्दथ्यो र कहिलेकाहिँ हाम्रो घरमा दोकान भएकाले राति बूढापाका भेला भएर जूवा पनि खेल्ने गर्दथे । विष्टबा जूवा खेल्न सारै रुचाउँथे । राती हल्लाखल्ला सुनेर कतै जुवा पो चल्यो कि भन्दै दिसापिसाव गरिसके पछि उनी दोकानतिर उँभो उक्लिएका रहेछन् । दोकानघरमा पुग्न अघि बाटैमा हामी बसेको हुलाकघर पर्दथ्यो । दोकानघरमा जूवा नचलेको देखेपछि फर्कने बेलामा हाम्रो कोठामा बत्ति बलेको र हल्लाखल्ला पनि सुनेर झ्यालबाट चियाउँदा खेरी पो सुन्तलाको राग ह्वास्सै नाकमा आए पछि विष्टबाले केहीबेर अघि मुखमा टर्च देखाएको घटना सम्झेछन् र आफ्नै घरको सुन्तला पो चोरेर खाएछन् कि भनेर अनुमान गरेछन् ।

त्यस्को भोलिपल्ट बिहान त्यस्तै आठबजेतिर होला, मलाई हेडसर गणेशबहादुर राईले वहाँको क्वार्टरमा बोलाउनु भयो । डरले लुरुलुरु गएँ । कोठामा छिर्नासाथ देखें विष्टबा हातमा सधै बोक्ने डण्ठेलौरी तेस्र्याएर बसेका छन् । हेडसरले मलाई पहिले सोध्नुभो — “भन् हिजो राति के के ग¥यौ, को को थियौ ?” म डरले बोल्न नसक्ने भैसेको थिएँ । रोउँ रोउँ लागेर आयो । मलाई फकाएर सोध्न थालियो “नढाँटीकन भन्, तँ सोझो र इमान्दार छस् भनेर तलाई नै सोधेको हो, भनिस् भने केही पनि सजायँ हुँदैन” भनेर धेरै सम्झाए पछि अलिअलि गरेर सबै बताइदिएँ । विष्टबा अरूसित भन्दा आफ्नै भतिज किशोरकुमारसित आक्रोसित हुनुभो र झ्वाँक्किदै हेडसरको क्वार्टरबाट बाहिरिनु भयो । यसरी चोरीको सबै अपजस किशोरकुमार माथि खनियो । किशोरकुमार पनि केहीदिन विद्यालय आएन पछि मधेशतिर झ¥यो । हाम्रो पनि केही दिन शिर झुक्यो । तर जन्तरेबाले मलाई कहिल्यै पनि कुदृष्टिले हेरेनन् नराम्रो व्यवहार पनि गरेनन् जबकि त्यो घटनाको दोषीमध्ये एकजना म पनि थिएँ ।
आज किशोरकुमार विष्ट जोसंग भेट नभएको लगभग चालीस वर्ष भयो । नमरी बाँचे दैवले साँचे एकदिन भेट होला । तैपनि म उनलाई सुन्तला देख्दैपिछे सम्झिन्छु । बाल्यकालमा राम्रा राम्रा नेपाली आधुनिक गीतहरू मैले उनैबाट सुनें— “म पत्थरको देवता होइन चँुडिएर जोडिने…”। अनि उनले गाएको “साइलीबरी चिया बारीमा…” बोलको गीत अझै मेरो मनमा गुन्जिरहेको छ । गाउँमा लाहुरेहरूले टेपरेकर्ड बजाउँदै हिंड्ने चलन थियो हामी टेपरेकर्डमा गीत गाउन तँछाडमछाड गर्दथ्यौं तर हरि संग्रौलाले “बचाई राख हृदयभित्र म मर्दै मर्दिन…” भन्ने दिलमाया खातीको गीत अत्यन्तै सुरिलो स्वरमा गाएर हामीलाई मंत्रमुग्घ बनाएका थिए ।

यसरी गीतसंगीतप्रतिको मेरो मोहलाई प्रगाढ बनाइदिने अतीत र अतीतका ती पात्रहरू आज म एकसाथ सम्झिरहेछु । आज विष्टबाको सुन्तला संझदा जसरी मलाई चोरी गर्दा हुने दुस्परिणामको बारेमा सचेतना गराइयो यसैगरि त्यो घटना सुन्तलाको बोक्राझैं तीतो भए पनि आज भने त्यो अतीत सुन्तलाको केस्राझैं स्वादिलो र रसिलो लाग्छ । हामी सबैबाट धेरथोर उपद्रो भयो जसको परिणाम हामी सबैले भोग्यौं यद्यपी बितेका तीतो पनि आज सुन्तलाको स्वादझैं हरेक साल ताजा र मीठो लाग्छ ।

म पनि क्याम्पस पढ्दापढ्दै विदामा त्यस्तै २०३५ सालमा पहिलो पटक आमासित पाथिभरादेवीको दर्शन गर्न गएँ । मेरो गाउँ हाङपाङबाट हिँडेका दिन हामी ताप्लेजुङ सदरमुकाम फुङलिङ हुँदै सुकेटार एयरपोर्टमा पुगेर बस्यौं । भोलिपल्ट बेलुका पाथिभरा डाँडैमा पुग्यौं र बस्यौं । अलि ढिलो पुगियो भने पाटीमा बस्ने अर्थात् ओत लाग्ने ठाउँ नै नभेटिने रहेछ । कसोकसो गरेर एकठाउँमा सुत्न मिल्ने ठाउँ मिल्यो । रातभरि आगो बाल्नु पर्ने नत्र जाडोले सुत्नै नसकिने रहेछ । आगोको धुँवाले गर्दा सुत्न पनि सकस परेको म अझै बिर्सन्न । ओड्नलाई कम्मल र ओछ्याउन राडी बोकेका थियौं । आमा रातभरि अरू तीर्थयात्रीहरूसित गफ गरेर काट्नु भयो । राती म भने आमाको छेवैमा कम्मलले मुख छोपेर धुँवाबाट बच्दै आगो तापेर रात कटाएको कष्टपूर्ण रातको याद अझै मेरो मानसपटलमा ताजै छ । म निदाएको बेलामा आमाले मेरो परीक्षा लिनु भएछ । मेरो हातको घडी झिकेको मैले थाहा नपाएको पछिसम्म पनि कुरा गरिरहनु हुन्थ्यो र परदेशमा यसरी नै वास बस्दा घडी लगायत पैसा आदि हराउला भनेर चिन्ता गरिरहनु हुन्थ्यो ।

तर त्यसबेला साँझपख त्यहाँबाट देखिने दृष्य बडो अलौकिक जस्तो लाग्यो । अनि जुनेली रातमा आफ्नो अघिल्तिर छेवैमा कुम्भकर्ण हिमाल सेतो आकृतिमा ठिड्ग अभिएर हेर्दैपिछे तर्साए जस्तो लाग्दोरहेछ । राम्ररी नियाल्दाखेरि दार्जिलिङको बिजुलीबत्ती पनि पिलपिल बलेको देखिने रहेछ । अरु बेला माथि देखिने सबै धरतीका डाँडाकाँडा सबै तल देख्दाखेरि अनि सँधै टाढाबाट मात्र देखिएको कुम्भकर्ण हिमाल त्यत्ति नजिक देख्दा मलाई बेग्लै आनन्द आयो । अझ विहानीपखको सूर्योदयमा टल्कने हिमाल, तल वस्तिमा भुइँ कुहिरोका चाक्लाहरू देख्दा हामी साँच्चै देवताहरू बस्ने ठाउँमै पो आइपुगिएछ कि जस्तो अनुभूति पनि भयो । विहान पूजा ग¥यौं । बलि दिनलाई एउटा सानो वाख्राको पाठो ल्याएका थियौं त्यो पनि बलि दियौं । जति बलि दिए पनि रगतको भल मन्दिरमा जम्दैन भन्ने जनश्र्रुति पाइन्छ । माटोमा तुरुन्तै रगत सोसिंदो रहेछ र रगतको भल बगेको हामीले पनि देखेनौं । यसरी पूजा गरेको वाख्राको पाठोको मासु तम्बरखोला पारी नै खाइसक्नुपर्छ । अर्थात् बलि दिएको मासु घरमा लैजान हुँदैन भन्ने जनविश्वास छ । सोही बमोजिम फर्कदा एकप्रकार पिकनिकझैं मासुभात खाँदै घर फर्कियौं ।

पहिलो पटक पाएको सुख अलि बिर्सियो होला तर दुःख मनमा छँदै छ । त्यसैले २०४५ सालमा दोस्रो पटकको पाथिभरा यात्रा गर्दा साथमा स्टोभ पनि बोकेर लग्यौं । यसबेला मेरो साथमा आमा हैन मेरी पत्नी चञ्चला, भाई दीपक, दीपेन्द्र र बहिनी कविता थिए अनि साथमा थिए तीनवर्षीय जेठो छोरा कौशल पनि । छोरालाई बोकेको छु साथमा सहयोगी पनि छन् जसलाई आवश्यक सामग्री बोकाएर हिंडेको दुई दिनमा हामी फेदी भन्ने स्थानमा पुग्यौं जहाँ लहरै गोठ थिए चित्राले छाएको । भूईमा बस्नलाई ओछ्याइएका उन्यूँका स्याउला थिए जो डनलपझैं नरम र न्यानो थियो । बस्नलाई निःशुल्क तर आफैले स्याहारसुसार, सरसफाई गरेर मात्र बस्न सकिने अवस्थामा गोठ थियो । जेहोस साथमा सानो बालक भए पनि हामीले त्यहाँको रात पहिलोपल्टको पाथिभराडाँडाको रातभन्दा सुविधाजनक ढङ्गले काट्यौं । र विहान पानी जर्किनमा बोकेर पाथिभरा डाँडा चढ्यौं । विहान १० बजेतिर पूजा सकेपछि पुनः फेदीमा आएर खाना पकाएर खायौं र डाँडैडाँडा ताप्लेजुङ बजार झ¥यौं । भोलिपल्ट विहान तम्बरखोलाको पूजा गरेपछि हाम्रो यसपालिको पाथिभरा दर्शनयात्रा पनि सम्पन्न भयो ।

पछि सुनें, तत्कालीन माननीय विष्णु मादेनको पहलमा पाथिभरा मन्दिरको जिर्णोद्धार गरिएको छ । बाटोघाटो राम्रो बनाइएको छ । पाटीपौवा व्यवस्थित बनाइएको छ । पानीको राम्रो प्रवन्ध गरिएको छ आदि । अनि फेरि केही वर्ष अघि सुनें, पाथिभरा मन्दिर जाने रोपवे पनि बन्ने भो रे । तर त्यो के भयो थाहा भएन । तर आजकल धेरैजनाबाट सुन्छु, त्यहाँ अहिले बाटामा होटलहरू खुलेका छन् रे, खानबस्नलाई चामल, लुगा बोक्नुपर्दैन रे इत्यादि ।

म सोचिरहेछु, मैले देख्दादेख्दै धेरै परिवर्तन भएका छन् मेरो जन्मस्थलमा । बाटो फेरियो, सुविधा थपियो, मन्दिरमा देवीको पहिरन सुकिलो बनाइयो होला तर एउटा कुरा अझै पनि उत्तिकै पुरानो तर सुन्दर लाग्छ – त्यो हो मानिसको जनविश्वास अर्थात् पाथिभरादेवीको दर्शनपछि मनमा मिल्ने शान्तिभाव । पाथिभरादेवीको दर्शन र यात्रामा देखिने मनमोहक प्राकृतिक सुन्दरताले दिने आत्मिक वल, बाँच्ने शक्ति र ताजा मनोकांक्षा हासिल गर्न एकपटक जानै पर्ने तीर्थस्थललाई म नित्य आँखा चिम्लेर श्रद्धापूर्वक सम्झिरहेछु र टाढैबाट पनि दर्शन पाएको अनुभूति गरिरहेछु ।

कवि अनिल पौडेलसित गफ सकिए पछि मैंले सोचें, मैले के बोलें । मलाई नै अचम्म लाग्यो यो “फट्याक–फुटुक” शब्द मलाई मुखमा कसरी आयो भनेर । स्वःस्फूर्त मुखमा आएको यो शब्द पछि सम्झँदा चाहिँ रमाइलै लाग्यो ।

“सिक्टी प्लस” भनेको अरू केही होइन, एकपटक साझा प्रकाशनको बजार प्रबर्धनको सिलसिलामा भारतको सिलिगुरी जाँदा एउटा स्रष्टाको नाताले मैले पनि कवितावाचन गर्नु पर्ने अवस्था आयो । मञ्च कस्तो परेछ भने त्यो कार्यक्रम ६० वर्ष उमेर पुगेकाहरुको संस्था “सिक्स्टी प्लस” भनिने संस्था रहेछ । त्यहाँका दर्शक तथा सहभागी हेर्दा विचार गर्दै मैले वृद्धबृद्धालाई समर्पित मेरो कविता “पुराना जुत्ताहरू” वाचन गर्न उचित ठानें । वाचन गरिसके पछि स्रोताहरूले उक्त कविता निकै मन पराए र मलाई आशिर्वाद पनि दिए । त्यसैबेला टोलीप्रमुख मित्र अनिल पौडेलको पनि मनमा वास यो कविताले पाएछ क्यार । पछि वास वस्ने होटलमा हामीले कविताबारे छलफल गर्यौं र सोही क्रममा पछि हामीले पनि साठी वर्ष पुगेपछि यस्तै “सिक्स्टी प्लस” क्लब खोल्ने अठोट गर्यौं । यही अठोट जीवन्त रहोस् भनेर होला सायद हामी दुईको भेटमा होस् वा टेलिफोनमा कुरा गर्दा होस् हामी दुईभाईको स्वर चिनाउने थेगो नै भएको छ यो “सिक्स्टी प्लस” ।

लेख्दा लेख्दै भूमिका अलि लामो भैगएछ । अब संक्षेपमा यस पालिको यो तिहारमा (तीनदिनमा) मैले के ‘फट्याक–फुटुक’ गरें, निम्नानुसार उल्लेख गर्दैछु ।

तपशिलः
१) “एकताको लागि संगीत” सांस्कृतिक कार्यक्रममा सहभागी भएँ (करिव ६ घण्टा)
२) राजवंशीको इतिहास र संस्कृतिसम्बन्धी पुस्तकहरूको अध्ययन गरें (करिव ६ घण्टा)
३) शोधसामग्रीको सम्पादन, प्रकाशोन्मुख एल्वमको स्व–परीक्षण गरें (करिव ४ घण्टा)

कार्तिक १२, २०६८ शनिवार, विराटनगर ।

आज स्टूडियोमा एकजना प्रतिभाशाली किशोर गायक डि.बी. राईको स्वरमा मेरो गीत रचना रेकर्ड भइरहेको छ । हाल विछोडिएका एकजना मेरा मित्र प्रेम भट्टचन जसले ३३ वर्ष अघि गरेको संगीतमा आज गीत रेकर्ड भइरहेकोले म भावुक भएको छु । धीरज श्रेष्ठले संगीत संयोजन गरेका छन् । स्टूडियोमा रेकर्डिष्ट धीरजजीले जव सकियो भने तब म झल्यास्स भएँ । म गीत, संगीत र स्वरमा डुबेर कता कता पुगेछु । त्यसबेला मैले मेरो किशोरावस्था सम्झिएँ जुनबेलामा मैले यो गीत रचना गरेको थिए र रेडियो नेपालको आधुनिक गीत प्रतियोगितामा वि.स. २०३५/३६ सालतिर गाएको थिएँ, त्यो दृष्य मेरो मानसपटलमा आएछ । म पनि त्यसबेला अहिलेका किशोर गायक डि.बी. राई जस्तै किशोर थिएँ । उनको सुमधुर स्वरमा जब मैले गीत सुनें तब मलाई मलाई गीत रचना गर्दा बखतको सम्झना र भावना आलो भएर आयो र म आज फेरि रोएँ ।

यसरी भावुक बनाउने अर्को कारण थियो, प्रतिभाशाली डिबी राईको नियति । कति मीठो स्वर छ, गायकी पनि उस्तै राम्रो छ यस्ता कलाकारलाई यो देशमा नेपाली संगीतलाई आवश्यकता छ तर उनको नियतिले अब उनलाई स्वदेशबाट अनि सायद संगीतबाट पनि टाढा पार्दैछ । सुरुमा स्टूडियोमा छिर्ने वित्तिकै मैले सोधें— “के छ डि.बी. भाई ?” उनले जवाफ दिए “सर म जनवरी महिनातिर कोरिया जान्छुहोला ।” मैले थप सवाल सोध्न उचित पनि ठानिन । यो देशमा युवालाई रोजगार दिने वातावरण नै छैन । आफ्नो भाग्य विदेशमा खोज्नु पर्ने नेपालीको नियति जगजाहेर छ । त्यसैले मैले यत्ति भने “भाई जहाँ रहे पनि रियाज गर्न नछाड्नु है ।” उनी खिसिक्क हाँसे ।

गीत रेकर्ड भइरहेको बेला कन्ट्रोल रुममा म उनको आवाज र गीतमा जब जब डुबें तब मैले आफूलाई उनको उमेरमा पुर्याएँछु । किशोरावस्थामा मैले पनि डि.बी.राई जस्तै संगीतमा पनि केही गरौं भनेर गायन सिकें संगीत सिकें र केही अभ्यास पनि गरें तर जब जागिरमा लागें यी सबै लुकेको रहर बनेर आफूमै सीमित रहे । कति लामो कालखण्ड पर्खे पछि मात्र गीतसंगीतमा फर्कन सकें म । यसरी फर्कन मलाई करिव तीनदशक जति लाग्यो । बा ! यिनको पनि नियति कतै मेरो जस्तो पो हुने हो कि भनेर मलाई सारै चिन्ता लाग्यो ।

म प्रतिभा चिन्न सक्ने तर केही गर्न नसक्ने लाचार रहेछु । जेहोस् अतीत ब्यँझाउने गीतको गहिराईभित्र पात्रहरू उनै गायक डि.बी. राई, संगीतकार प्रेम भट्टचन र रचनाकार म थियौं । यसरी कल्पनाको आकासमा डुल्दाडुल्दै जब गीत सकियो मलाई मीठो सपना बीचैमा टुटेको जस्तै नमीठो लाग्यो । खै कतिखेर आँखा भिजिसकेछन्, गला अबरुद्ध भैसकेछ मेरो । यसरी धेरै पछि फेरि म आफ्नै गीतमा रोएँ । …

गुलाफको थूँगाभित्र मायालुको वास्ना पाउँछु
उड्ने मेरो मनभित्र तिम्रो मात्र सपना देख्छु ।

सुकेका यी ओठहरु गीत गाइ रुझुँ भन्छ
चञ्चले यी आँखाहरु कतै पुगी अल्झुँ भन्छ ।

साँचेको छु मुटुभित्र आइ यहाँ बस्ने गर
सपनीमा आउने माया विपनीमा आउने गर ।

शब्द रचना : नवराज सुब्बा (रचनाकाल २०३५ साल, जुनबेला गीतकारको उमेर १७ वर्ष) संगीत : प्रेम भट्टचन, स्वर : डि.बी. राई, (गीतकार स्वयम्को स्वरमा पनि यसअघि गीत रेकर्ड भैसकेको छ)

आज कतिपय सवालमा साहित्यजगत आफैभित्र र साहित्यकारहरू आफैमा अन्यौलग्रस्त देखिन्छन् । मान्छे मान्छे जोड्ने साहित्य र कला जगतमा प्रसस्तै विकृतिहरू पनि छन् । यति सुन्दर जीवन र फराकिलो जगतमा पर्खालैपर्खाल ठड्याएर कुवाकुवामा विभाजित भइ ट्वार्ट्वार्र गरेझैं सुनिन्छन् कतिपय साहित्यकार र कलाकारहरूका ध्वनि । कल्पनालाई खेती र वाह-वाहीलाइ फल ठान्दै आत्मरतिमा रमेमा छन् यिनीहरू । सायद यसैले घरपरिवारमा कोही सदस्य कवि वा कलाकार भएर निस्कियो भने अभिभावकद्वारा शंकाले हर्ेर्ने गरिन्छ कतै असामाजिक वा अब्यवहारिक भएर जीवनमा गरि नखाला कि भनेर । एकछिन म आफूतिर र्फकन्छु, हिजो मैले तीसवर्षको कालखण्डमा रचेको कवितासंग्रह “जीवन मेरो शब्दकोशमा” निकालें । धेरैले अचम्म मान्दै सोधे किन यति लामो कालखण्डमा प्रकाशित गर्नुभो ? यतिन्जेल के हेरेर बस्नुभो ? किन बेलैमा कृति निकाल्नु भएन ? आदि इत्यादि । केही वर्षअघि एकवर्ष अवधिमा लेखेर “बीच बाटोमा ब्यूँझेर” कवितासंग्रह निकालें । यो साल एकै वर्षमा “सहिदलाई सलाम” गीतसंग्रह र “यात्रा आधा शताब्दीको” कवितासंग्रह गरि दुइ कृतिहरू प्रकाशित भए । फेरि मलाइ प्रश्न तेर्स्याइन्छ यति छिटो छिटो कसरी निकालियो ? म कसरी बुझाउँ कृति भनेको बच्चाजस्तो परिवार नियोजनको साधन प्रयोग गरेर दुइतीन वर्षा बिराएर जन्मने सन्तान होइन रहेछ । यो कहिले तीसवर्षमा, कहिले एक वर्षमा, कहिले छ महिनामा पनि जन्मँदो रहेछ । जो पूर्ण रूपमा स्रष्टाको बसमा मात्र बस्दो रहेनछ । जेजस्तो जन्मोस् कुनै सिर्जना साहित्यजगत र समाजको लागि उपहार नै हो । सबै उपहार सबैलाइ मन पर्नै पर्छ भन्ने मान्यता कतै छैन । तपाई यसलाइ कसरी लिनु हुन्छ त्यसैमा धेरैकुरा भर पर्छ ।

मलाइ लाग्छ कुनै सफल कृति कुनै स्रष्टाको “टिप अफ दि आइसबर्ग” हो, जो हामीले देख्यौं, भेट्यौ वा पढ्यौं तर त्यसको फेदमा कति हिंउँ वा पानी होला भनेर लख काट्ने जमर्को हामी गर्दैनौं । कत्रो साधनाले बल्ल कृति जन्मियो होला भनेर सोच्दैनौं । केवल सिर्जनाको “फेस भेल्यु” सितमात्र हामी सरोकार राख्दछौं । पसलमा सुनको ढिक्का देखेर सुनखानीमा पनि ढिकाजस्तै सुन एकैचोटि खोजेमा त्यो मूर्खतापूर्ण हुनेछ । खानीमा पुगेर मसिना मसिना बालुवा चालेर सुनका कण जम्मा पारेर अन्ततः सुनको ढिक्का बनाइन्छ । जसरी देवकोटालाई एक दुइ कृतिले मात्र उनलाई जोख्न मिल्दैन त्यसरी नै कुनै एक कृतिले स्रष्टाको सम्पूर्णता झल्काउँदैन । होला, कोही मानिस एउटै कृतिले पनि प्रसिद्ध भए होलान् कोही थोरै लेखेर पनि नामी भए होलान् ती केवल भाग्यमानी हुन् वा संयोग मात्र हुन् जो दिगो नरहन सक्छन् ।

के सिर्जनाको सीमा हुन्छ ? के लेख्नु भनेको नाम वा दाम कमाउनलाई मात्र हो ? के आफूले भोगेका अनुभव र अनुभूति अभिब्यक्त गर्ने कोटा हुन्छ ? मेरो लागि साहित्यक्षेत्रमा वा कलाजगतमा लाग्नु भनेको साहित्यको निस्वार्थ सेवा र कलाको पवित्र साधना हो । यसमा सेवारत रहँदार् इश्वरको नजिक पुगिन्छ भन्ने चाहिँ थाहा थियो तर दानवीय प्रवृत्तिको पनि सामना गर्नुपर्ने रहेछ । हुन त इष्र्या मानवीय गुण हो यसलाई सकारात्मक ढंगले प्रयोग गरे उन्नति र नकारात्मक ढंगले उपयोग गरे अवनति हुन्छ । मेरो लेखनप्रति कतिपयले डाह भएको कुरा मेरै अघि अभिब्यक्त गरेका छन् । कोही धेरै लेखेर अथवा किताबका चाङ थपेर केही हुँदैन भनेर पनि उपदेश दिन्छन् । साहित्य, कलाको सेवा एवम् समाज र देशको सेवा गरेर मैले कतिपय पुरस्कार, सम्मान पाएँ तर त्यो नै मेरो लक्ष्य कदापि थिएन । यसैले यति पुरस्कार पाएपछि वा उति कृति लेखे पछि मेरो साहित्य र कलासाधनाप्रतिको तिर्सना किन मेटिएन भनेर ममाथि प्रश्न गर्ने अधिकार मेरो त छैन भने अरु कसैले त्यो अधिकार नचिताए हुन्छ । यसमा मलाइ विचलित गर्न गराउन खोज्ने आग्रह वा पूर्वाग्रहलाई “नो थेंङ्क्स” धन्यवाद दिनेछु । किनभने म आफुलाई कुनै आग्रह र पूर्वाग्रहभन्दा माथि बसेर लेख्न खोज्ने, सिर्जना र सेवामा समर्पित सर्जक ठान्दछु ।

अन्तमा, कसैका सिर्जनामा बरु सुन्दरता भेटिए त्यो ग्रहण गरेर आफू अनि जीवन र जगतलाई पनि सुन्दर बनाउने प्रयत्न गरौं । हालै अरब मरुभूमिलाइ आफ्नो कर्मभूमि बनाउने कुनै एक अभागी भनौं या भाग्यमानी नेपाली जेहोस् एक कविसित मेरो सर्म्पर्क भयो फेसबुकमार्फत् । त्यहाँ उनको दिनचर्या, भुक्तमानी र दशासहितका उनका टीकाटिप्पणी र रचनाहरूले मलाइ उनी नजिक पुर्‍यायो । उनका शब्दहरु टेक्दै भाव छिचोल्दै म उनको रेगिस्तानमा पुगें । त्यहाँ उनका पीडालाई मैले पनि अनुभूत गरें । उता उनको रेगिस्तान र यता मेरो बासस्थानबीचको दूरी केलाउँदै कोरें एउटा कविता- “रेगिस्तान” । के अब म यस्ता संवेदनशीलता छाम्न छोडौं ? भावना अभिव्यक्त गर्न रोकौं ? या कविता लेख्न छाडौं ? माफ गर्नुस् महाशय ! यो असम्भव छ बिलकुलै असम्भव । नपत्याए छाम यो मेरो हृदयको ढुकढुकीमा उम्रने सिर्जनाहरू जो कसैका कर्केनजरले ओइलाउने छैनन् । कुनै तानाशाही प्रवृत्तिको इशारामा चल्ने वा रोकिने छैनन्- यी हात र कलमहरू ।

श्रावण २५, २०६८ बिराटनगर ।

त्यसबेला अर्थात् २५/३० सालतिर हाम्रो पहिरन दौरा सुरुवाल वा कमिज सुरुवाल हुने गर्दथ्यो । मलाई पनि दौरा सुरुवाल नै खूब मन पर्दथ्यो । किनभने यो कुनै पनि खेल खेल्नलाई, काम गर्नलाई सजिलो हुन्छ । पैण्ट लगाएर खेल्दा धेरैचोटी पेण्ट फुटेर कन्तबिजोग हुने गर्दथ्यो । मधेश झरेर आउनेले एकदुइ दिन पैण्ट लगाउँथे र सबैका आँखाका तारा बन्दथे । पहाडको उकालीओरालीले टाइट पेण्ट फुट्न थालेपछि दौरा सुरुवाल नै लगाइन्थ्यो । यसो सम्झन्छु त्यसबेला टाइट पैण्टको जमाना थियो । अहिलेको जस्तो खुकुलो पैण्टको जमाना त्यसबेला गइसकेको थियो । अलि पछि जिन्स पैण्ट चलन आएपछि मात्र पैण्ट लोकप्रिय भयो जस्तो लाग्छ । बल्ल खुकुलो पैण्टको जमाना अलि टिकेको छ र आजकल यो पहिरन गाउँबजार जताततै छ्प्छ्याप्ती भएको छ ।
मेरा मितज्यू कुलप्रसाद प्रसाइ जो मेरो छिमेकी पनि हुनुहुन्थ्यो वहाँलाइ दौरा सुरुवालमा नेपाली ठिटोको मोडल जस्तो लाग्दथ्यो र आजसमम पनि त्यो विम्व मेरो मानसपटलमा ताजै छ । दौरा सुरुवाल लगाएर बसेर नाच्न थालेपछि फूलको हाँगामा चरी नाचे जस्तो देखिन्थ्यो मितज्यूलाई । यी सबै अब सम्झनामा मात्र रहे यसैले लिपिवद्ध गर्न खोजेको । कारण वहाँ मेरो मितज्यू भएकाले मात्र होइन एउटा प्रतिभाशाली नृत्यकारलाई सम्झना गरेको हुँ वहाँको त्यो नृत्यकलालाई मेरो सलाम ।
म नढाँटीकन भनिरहेछु, दौरा सुरुवाल लगाएर नाच्दा वहाँलाई जत्ति सुहाएको आजसम्म मैले न त कुनै सास्कृतिक कार्यक्रम न त पर्दामा, वा काँचको शिशामा नै देखेको छु । म २०२५/२६ साततिरको कुरो गर्दैछु । “नेपालीको के राम्रो पहिरन, दौरा र सुरुवाल कोट लाएको कम्मरमा पटुकी कसेर खुकुरी भिरेको” । आहा ! म सम्झन्छु सुरिलो स्वरमा हरि संग्रौला गीत गाउँथे, शालिन भाकामा गणेशबहादुर राइ हारमुनियम बजाउनु हुन्थ्यो र फूर्तिलो पारामा विद्याराज प्रसाइले मादल घन्काउन थालेपछि त्यसबेलाको सरस्वती माद्यमिक विद्यालयको सांस्कृतिक कार्यक्रम गुञ्जयमान हुन्थ्यो ।
कुलप्रसाद प्रसाइ उमेरको हिसावले मभन्दा केही जेठो भए पनि धनमाया (इन्दिरा) दिदीले मीत लाउनु पर्छ भनेर हामीलाई खै किन हो उक्साउनु भयो र हामीबीच  टोपी साटासाट गराउँदै एकदिन तखतीघरको पुराणमा मीत लगाइ दिनु भयो । त्यसबेला दुइचार प्याकेट रातो मीठाइ बोकेर गाउँ डुल्दै गाउँलेहरूलाई मीठाइ पनि खुवायौं । तर त्यसबेला मीत लाएपछि नजिक होइन्छ होला भनेको त झन झन टाढा टाढा भए जस्तो पो भयो । जेसुकै बोल्न पनि नहुने, जिस्कन पनि नहुने । भेटे पछि ढोग्नु पर्ने । ढोग्नु पर्ला भनेर कहिलेकाहि टाढैबाट तर्कने पनि भइएको थियो ।
आज मीत लगाएको लगभग चालीस वर्षभयो । पाँचवर्षअघि होला म विराटनगरमा अफिसमा बसिरहेको थिएँ । मीतज्यू अचानक आउनु भयो । हामी गला लाग्यौ । त्यसबेला मेरा खुशीका आँशु झरेका थिए । फेरि त्यहाँदेखि आजसम्म भेट भएको पनि छैन । तीस वर्षछि पछिल्लो भेट भएको थियो विराटनगरमा । बा कतै फेरि त्यत्तिकै अन्तरालमा मात्र पो भेट हुने हो कि भनेर कहिलेकाहि म भावुक हुन्छु, यो तस्वीर हेरेर ।