मेरो साहित्यिक यात्राको बारेमा अध्ययन गर्ने प्रस्ताव लिएर आएका रहेछन् । उनको प्रस्ताव सुनेर पहिले म अल्मलिएँ । एक छिन स्तब्ध भएँ र झापाको साहित्यिक वातावरणमा मलाई राखेर अर्न्तर्मनमा चियाएँ । ‘श्रद्धाञ्जली एउटी बूढी लिम्बूनीलाई’ शिर्षको निबन्ध र ‘सतारको सम्बोधन’ कविता झापाका स्थानीय पत्रपत्रिकामा छापिए पछि यसले झापामा एक प्रकारको तरङ्ग ल्याएको महसूस म गर्दथें । मैले घुमाउरो पाराले उनलाई सोधें ‘भाइलाई यो विचार कसरी आयो त -’ उनले स्नातकोत्तर तहमा नेपाली पढाउने प्राध्यापकले सल्लाह दिनु भएको साथै आफ्नै गाउँको एकजना दाईको विषयमा अध्ययन गर्ने पनि इच्छा भएको सुनाए । उनका कुरा सुनेर म भित्रभित्रै एकप्रकारले खुशी भएँ र अध्ययनको लागि सहमति प्रकट गरें । उनको आग्रह अनुरुप आवश्यक सामग्री अर्थात् मेरा कृतिहरू, आवश्यक अन्तर्वार्ता दिएर सहयोग गर्ने प्रतिवद्धता व्यक्त गरें । साथै मैले नै अग्रसर भएर सम्पन्न भए पछि थेसिसलाई केही सयप्रति पुस्तकाकार रूपमा छपाइदिने पनि बाचा गरें ।

मैले कृतिहरू उनलाई दिएको, यसो अन्तरवार्ता दिएको हिजो जस्तो लाग्छ । ख्यालख्यालमा दुइवर्ष बितेछ । कालो कभरमा ब्यान्डिङ गरिएको शिर्ष सहितको थेसिस अर्थात् अध्ययनग्रन्थ मेरो हातमा आज पर्‍यो । उनले माथि गाउँमा मेरा बूबा, आमा, गुरुहरू, गाउँले दौतरी, अभिभावकहरुसंग सोधखोज गरेछन् र मेरा सबल र दुर्बल पक्षहरु समेत केलाएर मेरो साहित्यिक व्यक्तित्व र कृतित्वमाथि एउटा थेसिस तयार गरेछन् जुन देखेर म अहिले दङ्ग छु । अब मेरो काँधमा मैले हिजो आफैले गरेको बाचा पूरा गर्नुपर्ने अवस्थामा आफूलाई पाएको छु ।

जे होस् अहिले भने म, यत्रो श्रोतसाधन अर्थात् समय, श्रम लगाएर विद्यार्थी, मेची बहुमुखी क्याम्पसका प्राध्यापकज्यूहरू लगायत झापाका विद्वानहरूले एकजना र्सजकलाई जुन अध्ययन, विश्लेषण र अभिलेखन कार्य सम्पन्न गर्नु भयो त्यो कार्यको म हार्दिक प्रसंशा, आभार र धन्यवाद टक्र्याउन अत्यन्त जरुरी ठान्दछु । यस क्रममा शोधकर्ता विद्यार्थी चूडामणि बराइली, शोध निर्देशक उपप्राध्यापक श्री शान्तिराम मिश्र, अनुसन्धान प्रमुख सहप्राध्यापक डा. द्रोणकुमार उपाध्याय, विभागीय प्रमुख सहप्राध्यापक श्री कमलप्रसाद गुरागाइँ, र बाह्य परिक्षक श्री जीबनाथ सुबेदीज्यू र मेची बहुमुखी क्याम्पसलाई हार्दिक धन्यवाद टक्र्याउन चाहन्छु । धन्यवाद !!!

विषय प्रवेशः
नेपाली कविता यात्रामा उल्लेखनीय नाम भएर पनि उल्लेख नभएको नाम हो नवराज सुब्बा । यसका विविध कारणहरूमध्ये केही हुन सक्छन् (१) मोफसलमा बसेर साहित्य साधना गर्नु (२) कविता रचेर पनि डायरीमैं थन्क्याउनु (३) केन्द्रीय स्तरका पत्रिकामा प्रकाशित नगराउनु (४) साहित्यिक सम्पर्क माध्यम सीमित स्तरमा हुनु इत्यादि ।

पृष्ठभूमिः
वि.स. २०१८ असोज १५ गते हाङपाङ आठराइ, ताप्लेजुङ मेची अञ्चल (२०३३ पूर्व तेह्रथूम जिल्ला) मा जन्मनु पुगेका नवराज सुब्बाले स्वदेशमा विभिन्न जिल्लाका भू-भागहरू र विदेशसमेत अध्ययन र तालिमको क्रममा भ्रमण गर्ने अवसर पाएर मनग्गे अनुभव सङ्कलन गरेका छन् । सिर्जनाको क्षेत्रमा चाहिँ २०३५ सालदेखि सम्लग्न भए तापनि पुस्तकाकार रूपमा २०६३ मा जीवन मेरो शब्दकोशमा ३१ वटा कविता र १६ वटा गीतहरूको संयुक्त सङ्कलन लिएर देखा परेका छन् । कविता क्षेत्रमा २०३५ सालदेखि नै देखापरे तापनि सिर्जनामा एकरूपता छैन । कुनै वर्ष निकै र कुनै वर्ष कवितै लेखेका छैनन् । ढिलै भए तापनि आफ्ना कमजोरी महसुस गर्दै साहित्यको विशाल फाँटमा आफ्ना लेख्य सामग्री सँगालोको रूपमा लिएर आउनु साहित्यप्रेमीहरूलाइ खुशी लाग्ने कुरा हो ।

विस्तारः
नवराज सुब्बा आफ्ना कवितामा जीवन र जगतप्रति सकारात्मक दृष्टि राख्दै जीवन मूल्यको खोजमा ध्यान केन्द्रीत गरेर गाउँले परिवेशको जीवन्त तस्वीर खिच्न आकषिर्त भएता छन् । मानव जीवनका सुख दुःखका उतार-चढावलाई सिर्जनामा कुँदेर प्रस्तुतिको नयाँ बान्की दिएका छन् । विभिन्न बुँदाहरूमा उनका प्रमुख विशेषताहरूलाई खोतल्ने चेष्टा यहाँ गरिएको छ ।

(१) जीवन मूल्यको खोजीः
जीवन सामाजिक धरातलमा आरोह अवरोहहरूको सामना गर्दै कहिले पराजय स्वीकार गर्दै कहिले विजयभावले हषिर्त भई निरन्तर अघि बढ्न चाहन्छ । आफ्नो बेग्लै पहिचान सामाजिक जीवनमा स्थापित गर्न चाहन्छ । यो मानिसको नैर्सर्गिक स्वभाव हो । उनी जीवनको मूल्य खोजी गर्दै लेख्छन्-
सबै आकाङ्क्षा अट्ने शब्दावली
हुनुपर्छ यो जीवनको
यही मलाई मनपर्ने
शब्दार्थ हो जीवन
(जीवन मेरो शब्दकोशमा पृ.३)

सम्पूर्ण आकाङ्क्षा र जिजीविषा नअँटाउने जीवन मन पर्दैन कविलाई व्यापक र र्सवदेशीय जीवन मूल्यको खोजीमा तल्लीन देखिन्छन् । उनी अर्को ठाउँ लेख्छन्-
रगतमा अनुवाद भएर
जीवन खोजीरहेछन्
शब्दहरू
खोसिएका अर्थहरू खोजिरहेछन्
(जीवन मेरो शब्दकोशमा पृ. ४)

यसबाट के देखिन्छ भने कवि नवराज सुब्बा जीवन मूल्यको खोजमा जीवनवादी बनाउन दृढतर देखिन्छन्- यो उनको सबल पक्ष हो ।

(२) राष्ट्रिय असन्तोषको प्रस्तुति
देशमा असहज परिस्थिति सिर्जना गरेर निर्धा निमुखाहरूको गाँस खोस्ने र अदना नागरिकलाई आतङ्ककारीको संज्ञा दिएर गोलीले उडाउने भ्रष्ट निरङ्कुश एवम् लाछी सरकारको नपुङ्सकताबाट उत्पन्न प्रतिक्रियास्वरूप समाजमा छाएको हत्या, हिंसा र नैराश्य, असुरक्षाले निम्त्याएको कालो बादलबाट कवि आक्रोशित बन्दै लेख्छन्-
मायै माया फुल्ने
मायाको बेनी बजारमा
आज हिंसा फक्रिएछ
(बेनीको बजार, पृ. ८)

अशान्तिको काँडा उमारेर जनतालाई भेंडा बाख्रा बनाउने शासकको दुर्नियतिको योभन्दा धमिलो चित्र अरू हुन सक्दैन । वर्तमान राजनैतिक अन्यौलप्रति आक्रोशित बन्दै गएको शासक वर्गको नाङ्गो चित्र खिच्छन् कवि । यस्तो भयभीत वातावरणमा मान्छे मान्छेलाई विश्वास गर्दैन । मान्छे-मान्छे बीच असमानताको दूरी तन्किएर अविश्वासको खाडल गहिरिएको छ, त्यसैले उनी मानवता मर्दै गरेको उद्घोष गर्छन्-
आज सुनिन्दैनन् भाइचारा, मानवताका लयहरू
गुञ्जिन्दैनन् किन समुन्नति, इमानका तालहरू
(हामी कता गएरहेछौं, पृ ३६)

हो, मान्छे आफ्नो स्वभाव र चरित्र बिर्सेर अर्काको बास बस्ने झोपडी भत्काएर बाँदर चरित्रमा पुनरावृत्ति हुन खोज्दैछ तर यो चरित्र स्वयम् पतनको पूर्वाभाग हो । यसमा सबै सचेत भएर बाँदर स्वभाव त्याग्नु पर्ने कविको जिकीर छ- यो ज्यादै राम्रो कुरा हो ।

(३) गाउँले परिेवेश र माटाको मायाः
जन्मेको ठाउँ कसलाई मन पर्दैन र ! मन परे पनि गुजारको निम्ति मुटुमाथि ढुङ्गा बिछ्याएर, हृदय भक्कानिएर टाढाटाढा अपरिचित गाउँमा गएर जीविकाको खोजमा जीवन गुजार्नु परे तापनि नवराज सुब्बाले आफ्नो गाउँको सजीव चित्र खिचेका छन्-
चाँगे र छिन्ताङसँगै
मरक्कै धान नाचिरहेछ,
(मेरो हाङपाङ, पृ.३४)

कविले आफ्नो गाउँको साँस्कृतिक पक्षलाइ पनि सम्झेका छन् । बा-आमाको सपना -पृ. ३७) मा कवि वेदनाले छाती चिरिएर मुटुमा गाँठो पार्दै लेख्छन्-
ती छोराहरूलाइ
तिम्रा वाचा पर्खने बा-आमा
साहुका ऋणमा डुबे भनेर
बन्धकी परेको सपना
लिलाम हन लाग्यो भनेर…

सुब्बाका कविताहरू मध्ये यो सशक्त कविता हो । यसमा धन कमाएर, घरगाउँ सिंगार्न विदेश हिँडेका छोराहरू फर्केर नआउँदै वन-पाखा जङ्गलले ढाक्यो, बाबु बूढा भएर घरको छानो छाउन असमर्थ भए, साहुको ऋणमा डुबेर बारीखेत लिलाम हुन आँटे । यस्तो दुर्दशा देखेर कविको छाती चरक्क चिरिन्छ । गाउँका कुख्यात राक्षसजस्ता कालले बिर्सिएर चुत्था साहुहरूको षड्यन्त्र र शोषणमा न्यूनता आएन, त्यसैले कवि विदेश गएका छोराहरूलाई कसैले फर्काइ दिए हुन्थयो भनेर आफ्नो विश्वास प्रकट गर्छन् । यो गाउँले जीवनको मायाले भरिएको हृदयस्पर्शी कविता हो ।

(४) आत्मविश्वास र दृढता
जीवन संघर्षको अर्को नाम हो । संर्घष्ा गर्दै गयो भने अविश्वासको पहिरो चर्कन्छ, शंकाको पहाड टुक्रन्छ र षड्यन्त्रको चट्टान चोइटिन्छ । जीवन हार वा जीतको माला भए जस्तै कोही हिंड्दा हिंड्दै हराएर, समयको दाउपेच र राजनीतिसँगै कोही लुछिन र लुटिन सक्छ तर धूलोमा बेहिसाब मेटिन हुँदैन । जिन्दगी यात्रा हो । यसमा दृढ हुने आशा व्यक्त गर्छन् उनी-
आशाका किरण भर आँखामा
अनि साहस भर्नु छ मुटुमा
तयार होऊ यो यात्रा हो,
(यात्रा, पृ.२४)

यो दृढता कविको कालजयी यात्राको आभास हो- यसमा सबैले निरन्तरता दिइरहनु पर्छ । त्यस्तै म नहराएको सूचना -पृ. २६) मा पनि कवि अनुकूल परिस्थितिको खोज छन् । महान र अथक योद्धाले अध्याँरो चिर्दै अघि बढ्न झाडी पन्छाउँदै, गोरेटो खोज्दै अघि बढ्नु पर्छ, केही समय आफू अल्मलिएर गन्तव्य पुग्न विलम्प भए तापनि खुट्टा नथाकेको र इच्छा नमरेको आत्म-विश्वास प्रकट गर्छन्-
पर्ख म आउँदैछु
बिहानी मुहार लिएर
हराएका मुस्कान लिएर,

यस अर्थमा हेर्दा सुब्बा आस्थाका यात्री हुन्- उनी कोलम्बसलेझैं यात्राको किनारा खोजरहेछन् । यो बस्ती अविश्वासको कुहिरोले ढाकेर मान्छेमान्छे नचिनिने बनाइ दिएको छ । गाउँमा शान्ति मुर्दा-शरीरझैं थकित छ । यस्तो अवस्थामा कवि प्रतिज्ञा गर्दै आशावादी बनेर दृढता प्रकट गर्छन्-
सिर्जनाको यो नीलो आकाशमा
मान्छे-मान्छे नचाहिने
अविश्वासको कुहिरो छिचोलौं
(जागृतिका परेवाहरू, पृ.३५)

यसको लागि कवि आफ्नो प्रतिवद्धता जाहेर गर्छन्-
मनको कम्पास छामेर
सधैँ पूर्वाभिमुख भइ विश्वास गर्नु
विहान सूर्य झुल्कि छाड्छ
(प्रतिवद्धता, पृ. २१)

मान्छे जव दृढ निश्चयी बनेर अग्रगामी निकासको लागि जिन्दगीलाइ नयाँ क्षितिज दिन चाहन्छ- अवश्य नै उसको अगाडि अवरोधमा चट्टान झुक्छन्, सगरमाथाको शिर निहुरिन्छ, उसलाइ हजार सफलताको मृदु मुस्कान छोड्दै गालामा चुम्बन बर्सन्छन् । त्यो बेला कर्मशील मान्छे हषिर्त हुँदै आफ्नै परिश्रमप्रति अगाध आस्थाले पग्लन्छ ।

नवराज सुब्बा समसामयिक धाराका उल्लेखनीय कविको रूपमा उज्यालो मुहार लिएर उदाएका छन्- पाठकीय इजलासमा । अब उनको पाठकको अभिरुचिलाइ ध्यानमा राखेर देश र जनताका जल्दा बल्दा विषयमा कलम चलाएर वाङ्मयको श्रीवृद्धिमा दत्तचित्त भएर साधनामा क्रियाशील रहन प्रतिवद्ध रहनुपर्छ । यो नै उनको सफलताको अजेय आस्थाको पूर्वाभास बन्न सक्छ । आयामेली कवि प्राज्ञ वैरागी काइँलाको शब्दमा ‘जीवनप्रति आस्थावान र आशावादी कवि हुन् र जीवनलाई निरन्तर यात्रा ठान्दछन्’ । मेरा दृष्टिमा पनि जीवनलाई निरन्तर यात्रा ठानिरहुन् र आफ्नो आस्थाको उज्यालो साहित्यको माध्यमबाट बाँडिरहुन् । आगामी दिनमा उनले कलात्मक शिल्प र प्रस्तुतिमा नविनता दिने चेष्टा गर्नुपर्दछ ।

(माइबेनी स्मारिका, कर्मचारी मिलन केन्द्र इलाम, २०६६)

झुकाउन नसकेको चढ्न पनि नसकेको
भीरैमा उभेको ठिङ्ग एउटा बाँस हुँ म ।

मुखमा भने राम बगलीमा छुरा रैछन्
दूध पानी छुट्याउन नसक्ने हाँस हुँ म ।

ओइलायो फूल बैंशमा हेर्दाहेर्दै आँखामा
बिरक्तिएर बसेको एक्लो मधुमास हुँ म ।

People used to imagine.

Today, the same statue

That kept everybody left

And feared the people

In broad day light

has fallen and left the place.

The disappearance of the statue

Has broadened the road

It is no longer there to

narrow the road.

Now there is none to pretax the peddler

The pretender has been controlled

The pretender of lord/ master

has been controlled by the people

to widened the road.

Yes, it is true

Every passerby is not fool.

(Translated by: Devi Panthi).

समाजशास्त्र र जनस्वास्थ्यलाई कर्मक्षेत्र बनाएर नेपालका विभिन्न भूगोलमा पुगेका कवि सुब्बाले जहाँ जे देखे, जे जस्तो अनुभूति गरे, तिनै कुरालाई भावभूमि बनाएका छन् यस सङ्ग्रहका कविताहरूमा । यस सँगालेभित्रका कविताहरूमा कविले कोरा कल्पना होइन, जीवन र जगतलाई प्रस्तुत गरेका छन् । उनले साहित्य साहित्यका लागि होइन, साहित्य जीवनका लागि हो भन्ने मान्यता संवरण गरेका छन् । उनी स्वस्थ जीवन चाहन्छन् र त्यसका लागि सुसंस्कृत, सहिष्णु, सह-अस्तित्वयुक्त, शान्त र समुन्नत समाजको काव्यिक परिकल्पना गर्दछन् ।

कविले चाहेजस्तो, सोचेजस्तो र कल्पेजस्तो समाजको सिर्जनामा बाधक तत्वका रूपमा जरा गाडेर बसेका राजनीतिक-सामाजिक-सांस्कृतिक विकृति-विसंगति, आर्थिक शोषण-उत्पीडन, हिंसात्मक द्वन्द्व। ग्रिबी, अभाव, रोग आदिजस्ता कुरूप यथार्थहरूमाथि कठोर प्रहारसमेत कवि सुब्बाका यी कविताहरूमा गरिएको पाइन्छ । जातीय दृष्टिले सीमान्तीकत पर्ूवका सतारदेखि पश्चिमका राउटेसम्म, आर्थिक दृष्टिले शोषित सुकुम्बासी र कमैयासम्म अनि सामाजिक-सांस्कृतिक भेदभावको दुश्चक्रमा प्रताडित दलितदेखि बोक्सी प्रथासम्मलाई जीवन्त र मर्मस्पर्शी ढङ्गले कवि सुब्बाले कवितात्मक रूप दिएका छन् ।

वास्तवमा “बीच बाटोमा ब्यूँझेर” कवितासङ्ग्रहमा सँगालिएका कविताहरू पढ्दा कवि सुब्बाले आफ्नो भूमिका-मन्तव्यमा पाँचओटा ‘म’ लाई लेखनको आधार मानेको जो आत्मस्वीकृति जनाएका छन्, तिनै पाँच ‘म’ प्रत्येक कवितामा अनुभू तिगर्न सकिन्छ । उनले भनेझैं पहिलो ‘म’ वा हामी, दोस्रो ‘म’ – माटो वा देश, तेस्रो ‘म’ – मावनवता वा आत्मिकता, चौथो ‘म’ – मृत्यु वा युद्ध र पाँचौं ‘म’ – माथि बसेर लेख्ने र जीवनजगतलाई सधैं माथि उचाल्ने भावभूमिमा यी कविताहरू रचित छन् । कवि सुब्बाको रचनाकारदृष्टि कतै अतीतका स्मृतिछालहरूमा तरङ्गिएको छ, कतै दार्शनिक बनेर अस्तित्वको खोजी गरिरहेको छ, कतै जताततै व्याप्त विकृति-विसङ्गतिमाथि कटाक्ष गर्दै छ त कतै द्वन्द्व र हिंसात्मक युद्धको तीव्र विरोध र मानवताको खरो वकालत गर्दै छ । यसरी विषयगत विविधताका पृष्ठभूमिमा मानवीय सन्देशमूलकता कवि सुब्बाको यस काव्यसङ्ग्रहको विशेषता हो ।

प्रत्येक कवितामा नवीनता र त्यसले वाठक वा भावकलाई रम्यताको आस्वाद गराउनु वपन यस सङ्ग्रहको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो । गद्य जा मुक्त लयमा लेखिएका भए पनि अन्तः साङ्गीतिक झङ्कारले युक्त यी कविताहरू आयातनका दृष्टिले लामाछोटा जस्ता भए पनि कवित्वको ओजले भरिपूर्ण छन् । युगीन यथार्थको कलात्मक अङ्कनका रूपमा अभिलिखित यी कविताहरू साँच्चै नै बालकृष्ण पोखरेलले भनेझैं अर्थवह, प्रतीकवह र भावोद्वेलक छन् । यी कवितामा निराशा, कुण्ठा, मृत्यु र पलायन होइन संघर्ष, आशा, जीवन र गतिको सन्देश पाइन्छ । परजीविता र भाग्यको सहारामा कर्मविमुख बन्दै गएको नेपाली मानसिकतामा परिवर्तनको सन्देश दिने यी पङ्तिहरू कविभित्रको बिद्रोही चेतनाका साक्ष्य पनि हुन् ।
उफ् ! मलाई बाहिर निस्कन देऊ
देखाउँदिन कसैलाई आफ्नो हस्तरेखा
ज्योतिषमय यो परिवेशबाट फुत्केर
म चिर्छु हत्केला
आफै कोर्छु हातका रेखाहरू ।
‘रेखाहरू’ कविता पृ. ११० ।

समग्रमा कवि नवराज सुब्बाको “बीच बाटोमा ब्यूँझेर” कवितासँगालो भित्रका कविताहरू विषयका दृष्टिले प्रगतिशील मानवतावादी र कलात्मकताका दृष्टिले सुन्दर, उच्च कोटीका एवम् सशक्त छन् ।

साभारः मधुपर्क, साउन २०६७, वर्ष ४३, अङ्क ३, पुर्णाङ्क ४९४, पृ. २१

अझ यसो भनौं, सामाजितक सुसम्बन्धमा ज्यान भर्ने र बिभिन्न कारणले बिगतमा खल्बलिएका सामाजिक तन्तु जोड्ने काममा यहाँका साहित्यकारहरू जुटेका छन् । आपसमा भेला भएर जिर्ननाहरू वाचन गर्ने, समीक्षा वा टिप्पणी सुन्ने गर्दछन् । एउटा नयाँ साथी उपस्थित भयो भने उसको सम्मानमा कविता गोष्ठी गर्ने र अर्को साथी विदा भयो भने उसको विदाइमा कविता, गजल एवम् गीत रच्ने र गुन्गुनाउने गर्छन् । मान्छेको मनै त हो आखिर भावनाको सिन्कोले गाँसिदिए पछि दुना चाहे टपरी बन्दोरहेछ र माला पनि बन्दोरहेछ । विराटनगरको साहित्यिक गतिविधिलाइ अगाडि बढाउनमा वाणी प्रकाशनको भूमिका अहम् छ । त्यसले हरेक पन्द्र दिनमा कवि गोष्ठी गराउँछ । विराट साहित्य संगमले पनि हरेक महिनाको अन्तिम शनिबार साहित्यिक माहोल खडा गर्छ र उतार्छ साहित्यकारहरूलाइ मञ्चमा । मोतिराम साहित्य प्रतिष्ठान अर्को जौडे संस्था निस्किएको छ । पाक्षिक रूपमा एउटा नयाँ माध्यमिक विद्यालय खोज्छ र विद्याथीहरूबीच कविता प्रतियोगिता गराएर नवप्रतिभाहरूलाइ गोड्ने काम गर्दैछ । त्यो पनि नीजिस्तरबाट संचालित विद्यालयहरूमा ।

साहित्यिक जमघटहरूमा मात्र होइन साहित्यिक प्रकाशनहरूमा पनि जागरण देखिएको छ । वाणी प्रकाशन यसमा अग्रणी स्थानमा छ । धेरै स्रष्टाहरूका कृति प्रकाशित गरेको छ यसले । यसै क्रममा असार महिनामा सविता गौतम दाहालको नीलो सीमाना भव्य समारोहबीच लोकार्पण गर्‍यो । यसै महिना विराट साहित्य संगमले संगम अभियानको चौथो शृङ्खला पस्कियो भने मोतिराम राष्ट्रिय प्रतिष्ठानले मोनालिया नामको प्रकाशन थाल्यो असारमैं । यसबाहेक प्रतिभा पुरस्कार प्रतिष्ठान, भानु कला मन्दिर, डा. नरेन्द्र चापागाई स्मृति प्रतिष्ठानले स्रष्टाहरूलाई सम्मान गरेर साहित्यिक चहलपहल बढाएका छन् । डा. नरेन्द्र चापागाई स्मृति प्रतिष्ठानले आफ्नो मुखपत्र प्राग्ज्योतिलाइ अर्धवाषिर्क बनाएको छ यसै वर्षेखि ।

बालकृष्ण पोखरेल, स्व. महानन्द सापकोटा, भानुभक्त पोखरेल, देवकुमारी थापा, स्व. डा. नरेन्द्र चापागाइ, स्व. गणेश भण्डारी, दधिराज सुबेदीजस्ता नेपाल भाषा साहित्यका हस्तीहरूको गृहनगर विराटनगर बीचको समयमा अलि सुस्ताएको थियो । त्यो बेला गुराँस पुस्तकालय, देवकोटा पुस्तकालय, भानुकला केन्द्र, विष्णुमाया पुस्तकालय जस्ता केही संस्थाहरूले धानेका थिए । तर परशु प्रधान जागिरबाट सेवा निवृत्त भएर विराटनगर आएपछि खोलिएको वाणी प्रकाशनले साहित्यिक व्यक्तित्वहरूलाई सङ्गठित गरेर अगाडि बढाउने काम गर्‍यो । त्यसपछि बिस्तारै साहित्यिक गतिविधिमा एक किसिमको जागरण देखियो । अन्य संस्थाहरू पनि चल्मलाउन थाले, ठीक त्यसरी नै जसरी प्रचण्ड गर्मीमा सुस्ताएको मानिस चीसो हावा चल्नासाथ चल्मलाउन र जीवनको अनुभूति गर्न थाल्छ ।

कसैले नयाँ कामको थालनी गर्‍यो भने अर्कोले पनि थाल्छ । चाहे देखासिकी गरेर होस् वा आरिस् । नयाँ चहलपहल र तीव्रता देखिएको छ । थुप्रै कृतिकार ओथारो बसेझैं छन् कृतिहरू कोरल्ने क्रम बढेको छ । नजानिदो किसिमले प्रतिस्पर्धात्मक वातावरण बनेको छ । वर्तमानको विराटनगरको सुन्दर पक्ष यही हो । यहाँका दैनिक अखबारहरूमा हरेक हप्ता प्रकाशित हुने सामाग्रीहरूले पनि विराटनगरको साहित्यिक माहोलमा वर्तन थप्ने काम गरिरहेका छन् ।

जेहोस् अहिले विराटनगर साहित्यिक कृयाशीलताको हिसाबले नित्यअग्रसर देखिएको छ । नवराज सुब्बा, देवी पन्थी, ज्योति जंगल, मधु पोखरेल, हरि प्रसाद बराल, विवश पोखरेल, खेम नेपाली, बलराम पोखरेल, ऋतु आशिकहरूले पछाडिबाट पुल्ठो लगाउने काम गरिरहेका छन् । तर नाम अनिरुद्र तिम्सिना र कृष्णभूषण बलहरूकै छ, शीर्षभागमा । आजीवन प्राज्ञ बालकृष्ण पोखरेलका साथमा प्रज्ञा प्रतिष्ठानको सदस्य भइ प्राज्ञ उपाधि पाउने उनीहरूनै छन् । हुनसक्छ विराटनगरले पनि वर्तमानमा उनीहरूकै गृहनगरका रूपमा परिभाषित हुन खोजिरहेको होस् ।

विराटपथ दैनिक, साउन ७, २०६७, वर्ष २ अंक ३२९ पुर्णांक ६८२

यस्ता लोकप्रिय गीतका स्रष्टा अरुण थापाका एकजना समकालीन कलाकार साथी जो त्यसबेला रेडियो नेपालमा काम गर्दथे, उनीसंग मेरो भेट भयो । उनी पनि उत्तिकै सशक्त कलाकार थिए । मैले अरुण थापाको बारेमा उनीबाट जान्न खोज्दा उनले मलाई भने- “अरुण थापा सुत्दाखेरी ओछ्यानमा पिसाब फेर्दो रैछ, त्यसैले उसकी स्वास्नीले छोडेर गएछ, अनि यस्तो गीत गाएछ ।” यो सुनेपछि म पनि अल्लारे न परें साथीभाइको हाँसोमा हाँसो थप्दै उडाएँ अरुण थापालाई पनि । आफ्ना समकालीन साथीले पाएको लोकप्रियताबाट उत्पन्न इर्ष्यावश भनिएको हो कि भन्ने कुराको शङ्कै गरिन मैले उसबेला ।

तैपनि मलाई उनका केही गीतको संगीत अर्थात् संगीत संयोजनले भने कताकता तानिरहन्थ्यो । उनले गाएको गीतको कुनै कुनै ठाउँमा बहने उनको स्वरलहरीले मलाई मोहनी नै लगाएको थियो । तर साथीको कुराले मेरो मनमा उब्जाएको पूर्वाग्रहले मभित्र उनीप्रति अझै उति श्रद्धा भने जागेको थिएन । होला, कुनै संयोगवश उनका गीतहरु लोकप्रिय भए होलान् जस्तो मात्र लाग्या थियो ।

यसरी धेरै वर्षरू बिते, धेरै गीतसंगीत पनि सुनियो तर उनको जस्तो स्वरभित्रको दर्द, गहिराइ र गायकीमा बहने जुन आकर्षक बहावको स्वाद छ त्यसको अभाव नेपाली संगीतमा पाउन थालेपछि भने मैले उनका क्यासेटहरु किनें । र सुनें । अझै सुन्दैछु ।

बी.बी.सी. नेपाली सेवाको विश्वव्यापी नेपाली लोकप्रिय गीतको सूचीमा पहिलो स्थानमा उनले गाएको “ऋतुहरूमा तिमी हरियाली वसन्त हौ…” बोलको गीत परेको जब थाहा पाएँ त्यसपछि भने मभित्र उनीप्रति साँच्चै श्रद्धा जाग्यो । मलाई उसबेला “ओछ्यान मुतुवा” भनेर घृणा जगाइदिने मेरा मित्रप्रति नै उल्टो एकप्रकारको नकारात्मक धारणाको विकास भएको अनुभूति गर्दैछु अहिले ।

मान्छे मरेपछि मात्रै सम्मान पाउँछ भनेको हो रहेछ जस्तो लाग्यो । समयमा मान्छे नचिन्ने मरेपछि मात्रै घैंटामा घाम लाग्ने खालको मान्छेमा म पनि एउटा लठुवा रहेछु यो जगतमा । जे होस् म उनलाई कहिल्यै बिर्सन सक्दिन जसरी नेपाली संगीत जगतले गायक तथा संगीतकार अरुण थापालाई सदा सम्झने छ । आज नेपाली संगीत जगतसंगै म पनि उनलाई सम्झेर श्रद्धाको एक थूँगा फूल यी शब्दहरुमार्फ चढाउँछु र भन्न चाहन्छु- “अरुण ! यो दुनियाँ आज पनि उत्तिकै निष्ठुर छ जतिबेला तिमी यहाँ थियौ ।”

हो, म साँच्चै भन्दैछु, अरुण थापाका केही गीतहरु मलाई असाध्यै मन पर्छन् । जसलाई म फूर्सदमा संगीतको उच्च आनन्द लिने क्रममा गम्भीरतापूर्वक सुन्ने गर्दछु । नेपाली गीतसंगीतप्रेमी मन आकाशमा सदा चम्किरहने अमर स्रष्टा अरुण थापाको बारेमा अध्ययन अनुसन्धान आज हुँदैछ र भविश्वमा पनि हुनेछ । मानसिक स्वास्थ्यको दृष्टिले हेर्दा बाल्यावस्था पार गरेपछि पनि निद्रामा ओछ्यानमा पिसाब गर्नु एक मनोवैज्ञानिक रोग हो जसको उपचार सम्भव छ । यस रोगलाई मनोरञ्जनको विषय बनाएर कसैको व्यक्तित्वलाई होच्याउने प्रवृत्ति निश्चय नै परिपक्व सोंच होइन । तैपनि थापाको त्यो बानी यथार्थ हो कि वा उनका कुनै समकालीन कलाकारले इर्ष्यावश चलाएको हल्ला मात्र हो, एउटा अध्ययनको विषय हुनसक्छ भनेर पनि यो कुरा यहाँ मैले कोट्याएको हुँ । उनीप्रति नकारात्मक भाव पैदा गर्नलाई भने किमार्थ होइन । यदि उनको त्यो बानी असत्य रहेछ भने, उनीजस्ता प्रतिभाशाली स्रष्टालाइ तत्कालीन उनका साथीहरुले कत्तिसम्म निम्नस्तरमा झरेर इर्ष्या गरेका थिए, भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सजिलो हुनेछ ।

श्रावण ६, २०६७ विराटनगर